Тэд их л томоос эхэлж ардчиллаас хойш 20 жил өнгөрөхөд Монголд хэвлэлийн эрх чөлөө бүрмөсөн алга болсныг Энхбат захирал зарлав. Санал нийлэхгүй байна. Асуудал их байгаа нь үнэн, гэхдээ 10 жилийн өмнө буюу 2000 онд тус телевизийн одоогийн эзэн Н.Энхбаяр Монгол Улсын Ерөнхий сайд болонгуутаа тэр үед хэвлэл мэдээлэлд давамгайлж байсан сонинуудад шалгалт оруулж, Засгийн газрын бүрэн мэдэлд байсан Монголын радио, телевизийн хэрэг эрхлэх газрын даргаар өөрийнхөө сэм хувьчилж авсан “Засгийн газрын мэдээ”/“Зууны мэдээ”-г мануулж үлдээгээд байсан Б.Ц.Ганболдыг, харин Монгол телевизийн захирлаар өөрийг нь томилсон, араас нь өөрийн эхнэрийн удирддаг “Чөлөөт хэвлэл” сангийн нэрээр чөлөөт сонинуудыг журамлаж байгаад тэр үеийн Ерөнхийлөгч Н.Багабандийг туулгасан тэр хэдэн жилийнхтэй зүйрлэхийн аргагүй дээрдсэнийг мэдэн будилсан байна. Наад зах нь улс төрөөс арчигдах шахсан экс ерөнхийлөгч хүртэл өнөөдөр телевиз эзэмшээд тааваараа тооцоо бодож суугаа.

Хуралд оролцогсод том том ярьцгаасан хэрнээ TV9-ыг яг юуны төлөө буруутгасныг  тодорхой хэлсэнгүй. Зөвхөн Д.Төрмөнхийн ярианаас, уг нэвтрүүлэгт “Улаанбаатар таймс”-ын хувьчлалтай холбогдуулан Н.Энхбаярыг өмөөрсөн, эсвэл Д.Дорлигжав, Т.Бадамжунай, Ц.Нямдорж, Т.Билэгт, Л.Сэргэлэн тэргүүтэй олон хүмүүсийг буруутгаж илчилсний төлөө дуудаагүй, харин уг хэргийг шалгаж байгаа мөрдөн байцаагч, хошууч Отгонжаргалын “нэр явж байсан учраас” гэж ойлгогдов. Хэрвээ тийм бол арай өөр хэрэг. Гэхдээ нэвтрүүлэгт тэр нэр яаж “явсныг” сийрүүлбэл, “… Хошууч Отгонжаргал нь Бөхийн холбооны тэргүүн Нямдоржийн төрсөн дүү. Уг нь шударга байхыг хичээдэг мөрдөн байцаагч байсан. Тэгээд ч бөхийн холбооны Нямдорж ах нь “Манай удмынхан хэзээ ч хүнд муу юм хийж амь амьдралаа залгуулж байгаагүй. Чи ч гэсэн “Улаанбаатар таймс”-ын дуулиантай асуудлаар шударга л бай. Дээрээс чинь шахаад буруу юм хийлгэх гээд байвал наад ажлаасаа гар гэж хэлсэн гэдэг. Уг нь ухаантай хүнд сонсвол юм бодохоор л үг. Даанч Отгонжаргал нь ахынхаа үгэнд орохгүй, удмандаа хүний муу үзэж амьдрах гэж оролдож байгаа анхны хүн болов. Тэр дарга нарынхаа даалгаврыг биелүүлж буруугүй хүмүүсийг буруутгах гэж улайрна. Ямар сайндаа л Нямдорж сайд “До.Чулуунбаатар сэтгүүлч  хүний өмнөөс 2-3 сар шоронд суусан” гэхэв. Ийм илт хууль зөрчсөнийг хүлээн зөвшөөрсөн ажлыг хэн хийв? Ажлын хэсгийн ахлагч Отгонжаргал хошууч… Хамгийн инээдтэй бөгөөд харамсалтай нь үүрэг даалгавар өгсөн дарга нар нь “бууны нохой” болсон Отгонжаргал мэт, дунд доод шатны албан тушаалтныхаа араар гэмгүй царайлж нуугдана… Отгонжаргал яагаад ахынхаа ухаантай үгэнд орохгүй байгаа юм бэ? Өөрөө дарга нар нь хууль бус даалгавар өгч байгааг сайн мэдэж ойлгож байгаа шүү дээ. Энэ тухай шалгаж байгаа хүмүүст, өмгөөлөгч нар учирлан хэлсэн байдаг…”. Зүгээр ч нэг “яваагүй” юм байна.       

Ажлаа хийж яваад удам судраараа дуудуулсан мөрдөн байцаагч Отгонжаргал Сүхбаатар дүүргийн цагдаад гомдол гаргасан бололтой. Хамгийн гол нь ах нь дүүдээ юу гэж сургасныг, ер нь баахан хүний, тэр тусмаа албан тушаалтнуудын хоорондын яриаг тагнаж чагнаагүй л юм бол нэвтрүүлгийн зохиогчид хаанаас мэдэв?  Иймээс Н.Энхбаярын ярьж өгсөн нэвтрүүлэг  гэдэгт эргэлзэх юм алга. Жишээлбэл, түүний хэн нэгэнтэй хоёулхнаа юу ярьсныг Энхбаяраас өөр хэн ч хэлэхгүй. Үүнийгээ булзааруулах гэж дээрхэн үед Бямбын Ринчингийн хэлснээр “нэрээ нуугаачдын” аргыг хэрэглэж урт бичдэг нэгэн нийтлэлчид “сэтгэлээ онгойтол” ярьж томоос том өгүүлэл бичүүлээд “Боршувуу” нэртэй блог дээр тавиулж (дараа нь хулгайч сайтууд хуулж тавихыг хүлээж байгаад устгачихсан. Одоо бүгд л муу нэртэй “Бор шувуу”-г чичилсэн жигтэйхэн цэвэрхэн улсууд) түүнээсээ авч уншаад дүрсжүүлсэн нэвтрүүлэг байжээ.

Хурал дээр зарласан бас нэг мэдээлэл бол уг нэвтрүүлгийг хөтөлсөн залуу сэтгүүлч (Биндэрьяа гэсэн байх) цагдаад дуудагдсанаас болж “цочирдож, зүрх зориг нь мохож” цаашид энэ нэвтрүүлгийг хөтлөхгүй гэж өргөдлөө өгсөн гэнэ. Айсандаа бус, бусдын гар хөл болу явахаас цэрвээ биз.

TV9-ийнхөн мөрдөн байцаагдсан талаараа “Детективийн эсрэг детектив” нэвтрүүлэг хийнэ, цаашид “Детектив” нэвтрүүлгийг үргэлжлүүлнэ, өмч хувьчлалын талаар “зөндөө нэвтрүүлэг бэлтгэж байгаа” гэж амалсан юм. TV9 телевиз байгаль орчных шигээ эрэн сурвалжлагууд үзүүлэхийг тэсч ядан хүлээж байна. Гэхдээ энэ төлөвлөгөө Н.Энхбаярын “Өргөө” зочид буудал ба “Улаанбаатар таймс”-ын нэртэй байшингийн хувьчлал яаж шийдэгдэхээс шууд хамааралтай. Өөрөөр хэлбэл, өмч хувьчлалын бусад хулгай луйврыг энэ нэвтрүүлэг шиг илчлүүлэхийн тулд хошууч Отгонжаргал экс ерөнхийлөгчийн хэргийг үргэлжлүүлэх хэрэгтэй.

Нэвтрүүлгийн эх сурвалж болгосон тэр нийтлэлийг үнэхээр сайн бичсэнийг хэлэх хэрэгтэй. Д.Дорлигжав, Т.Бадамжунай, Ц.Нямдорж, Л.Сэргэлэн нар үнэхээр муу хүмүүс, хулгайч, дарамтлагчид гэдэгт итгэлээ. Харин Н.Энхбаяр гэдэг гэгээнтэн энэ муухай юманд яагаад хутгалдчихав?

Тус сэтгүүл www.toimsetguul.mn сайтдаа өөрийгөө танилцуулж “… шар мэдээллээс ангид боловсрол танин мэдэхүйн чиглэлийг редакцынхаа гол бодлого болгон, уншигчдын мэдлэг боловсролыг дээшлүүлэх зорилготой бөгөөд нийгэм эдийн засаг, улс төрийн мэдээллийн үндэсний хэмжээний №1 сэтгүүл болохын төлөө ажиллаж байна” гэжээ. Үүнд залруулга хэрэгтэй, яагаад гэвэл анхнаасаа №1 байсан. Одоогоор түүнтэй өрсөлдөх долоо хоног тутмын мэдээллийн сэтгүүл (newsmagazine) Монголд огт байхгүй. АНУ-д Time, Newsweek, US News & World Report гурав, Германд гэхэд Stern, Spiegel, Focus гурав үзэж тардагийг харгалзвал манайд өрсөлдөгчид өндийж ирэх магадлалтай. Нийгэм, улс төрийн тогтмол хэвлэлийн хүндийн төв өдөр тутмын сониноос ийм сэтгүүл рүү аажмаар шилжих хандлага бий.

“Үндэстний тойм”-ыг эрхлэн гаргадаг BNCA ХХК бол Бодь групын 50% -ын хөрөнгө оруулалттай хамтарсан компани бөгөөд уг сэтгүүлээс гадна baabar.mn сайтыг эрхэлдэг юм байна. Сэтгүүлийн агуулгын тухайд гэвэл монголын “ТАЙМ” шүү гэдгийг сануулаад орхиход хангалттай. Хавтаснаасаа эхлэлтэй cover story буюу дугаарын сэдвүүд янзтай байдаг. Санаж байгаагаас, “Мүүнтэй нөхцсөн Монгол”, “Бонустай залуу”, “Солонгосын бэр”, “1998 оны 10-р сарын 2. Зориг алагдав”, “20 дугаар тогтоол”. Би хувьдаа долоо хоног тутам худалдан авдаг боловч уншиж бардаггүй. Гарчиглаад орхиход хайран санагддаг тул хураагаад л байгаа. Тэгтэл оны зааг дээр гаргасан New York Times-тай хамтарсан “Эргэлтийн цэг 2012″ дугаарыг хар, тавиур дээр ч багтахааргүй том хавтгай болчихсон байх юм…

Монгол гэдэг нэрийг дэлхийн сэтгүүлийн тавцанд дуудуулсан нөгөө жишээ бол 2010 оны 12-р сараас монгол хэл дээр гарч эхэлсэн Cosmopolitan юм.  Эмэгтэйчүүдэд зориулсан гялгар сэтгүүлийн америк стандарт ямар байдгийг бид монголоор хардаг боллоо. Нэр (англиараа), шрифт, хэмжээ, өнгө, сэтгүүлийн дотоод бүтэц, нүүр булангууд, бичлэгийн загвар, мэдээж макет дизайн тэр чигээрээ дээд зэргийн стандарт. Хавтсан дээрээ эхлээд секс ярьдаг, хажууд нь европ царайтай хүүхнүүд, эсвэл тэдэн шиг болтол “сайжруулсан” монгол хүүхнүүд угтаж авдаг нь цаанаас тогтоож өгсөн хатуу стандарт. Хуудас хуудсаар эргүүлэхэд реклам, реклам, реклам, реклам, (сая нэг) гарчиг, реклам, реклам, нийтлэл, реклам хагас хуудас, нийтлэл хагас хуудас, реклам, реклам … бас л ийм сэтгүүлийн стандарт. Барууны энэ том сэтгүүл монголын (яг үнэндээ Улаанбаатарынх биз) зах зээлд оршин тогтнож сар тутам, нийт 14 дугаар хэвлэгдэн гарч чадсан бол ярих юм алга, сайн сэтгүүл. Монгол хүүхнүүд америк хүүхнүүдийн сэтгүүлийн амтанд орчихсон бол хаа газрын хүүхнүүдэд ялгаа алга…

Сэтгүүлийн сайт нь www.cosmopolitan.mn.

Манайд ямар азаар олон телевиз байна аа. Хэрвээ ганцхан МҮОНТ байсан бол яана!

Бас өчигдөр TV5 телевизийн “Цаг” мэдээллийн хөтөлбөр “Ерөнхий сайд ба иргэн” уулзалтыг нэгд нэгэнгүй уянгалуулан сурвалжлах зуураа “энэ сайхан арга хэмжээг дуулиан шуугиангүй, дотно байлгахын тулд хэвлэл мэдээллийг бараг уриагүй” гэв. Уригдсан ганц нь Ерөнхий сайд дэргэд сууж харагдсан МАН-ын нарийн бичгийн дарга Д.Сарангэрэл хатагтайн эзэмшдэг TV5 өөрөө байсан хэрэг. Маргааш нь орой нь уулзалтыг дахиад бүтэн давтлаа.

Телевизүүд сонгуулийн горимд зугуухан шилжиж байна.

Тэгвэл өчигдөр хэвлэлийн “холимог хурал” (хуурга биш хурал!) хэмээх цоо шинэ форматыг МҮОНРТ-ийн хэсэг дарга нар зохион бүтээлээ. Давхар, эсвэл хурал доторх хурал гэсэн ч болно.

Ийм учиртай. Сүүлийн хоёр жил шахам “Зэс эрдэнийн хувь” нэртэй хөдөлгөөний тэргүүн Д.Алтанхуяг “Эрдэнэт” уулын баяжуулах үйлдвэрийн хаягдал овоолгыг боловсруулан зэс гаргаж борлуулаад Орхон аймгийн иргэдэд хүртээх санаачлага гарган бужигнуулж яваа. Ноднин иргэдээс 1000,1000 төгрөгийг татаж компани байгуулсан ч үйлдвэрийн удирдлага, Төрийн өмчийн хорооныхон судлах хэрэгтэй, оросуудаас асууна гээд огт зөвшөөрөөгүй. Тэгтэл үйлдвэрийн хэдэн дарга нарын ивээлээр “Ачит-Ихт” нэртэй үл мэдэгдэх компани сэмээрхэн зөвшөөрөл авч үйлдвэрээ байгуулж эхэлсэн нь саяхан илчлэгджээ. Бухимдсан Алтанхуяг үүний учрыг олохоор хэдэн сар хөөцөлдөөд бараагүй тул Ерөнхий сайд С.Батболдод хандаж “… Бид хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл тэр дундаа төрийн мэдлийн МҮОНТелевизэд хандаад 2 сар орчим хугацаа өнгөрч байгаа боловч МҮОНРТ-ийн Ерөнхий захирал М.Наранбаатар үндэслэлгүйгээр хүндрэл учруулж эхэлсэн бөгөөд учрыг тодруулвал энэ эрхэм хүн бас л таны Засгийн газрын томилгоотой, эрхэм Сугартай нэг нутаг ус, найз нөхөд юм байх. Үүний зэрэгцээ ажлын байрандаа архидаж найрлаж, бид түүнд нь саад болж уур хилэнг нь их хүргээд, бидний хүсэлтийг хүлээн авахгүй байх шиг байна” гэсэн үгтэй шаардлагаа танилцуулахаар өнгөрсөн Баасан гаригт Mongolnews-ын мэдээллийн төвд хэвлэлийн хурал зарлаад ярьж байтал гэнэтхэн МҮОНТ-ийн ерөнхий продюсер Ц.Лхагвадаш, программын хэлтсийн дарга Ч.Батцэнгэл, бас нэг дарга Ө.Нарангэрэл, мөн МҮОНР-ийн захирлаар мөнхөрсөн Б.Пүрэвдаш нар (ийм лут бүрэлдэхүүнтэй ирснийг бодоход Наранбаатар нь үүрэг өгчээ) ирж өөдөөс нь харж суугаад хариу ярьж эхэлснээр хэвлэлийн хурал дотор өөр нэг хэвлэлийн хурал үүсч сэтгүүлчдийг баахан алмайруулж хоёр тийш харайлгав.

Ч.Батцэнгэл Алтанхуягыг оны дараахан МҮОНРТ-ийн байранд очиж нэвтрүүлэг нэхэхдээ муудалцаж өөрийг нь боож унагасан бичлэг камерт үлдсэнийг сануулж “Танай хөдөлгөөн ямар хүнээр удирдуулж яваагаа хар” хэмээн ичээхэд цаадах нь мөчөөгөө өгөхгүй, тэгвэл МҮОНРТ-ийн дарга нар ажил дээрээ энэ бүрэлдхүүнээрээ архидаж байсныг нүдээрээ харсан тухайгаа хэлж оноо тэнцлээ.

Уг нь МҮОНТ-ийхэн Төрийн өмчийн хороонд хандаж нэвтрүүлэгт урьсан бичиг явуулснаа харуулсан ч зөвшөөрөөгүй гэнэ. Одоо энд тайлбар хийе. МҮОНТ-ийн амиа авч гардаг олон аргын нэг энэ байна. Ямар нэгэн эгзэгтэй асуудлыг боож унагахын тулд гэнэтхэн олон ургальчид хувирч нөгөө талтай барьцалдуулан гацаадаг. Заавал баахан дарга нарыг заавал телевиз дээрээ “жа” гэж цуглуулах (хов хоосон ярьцгаана л биз) ёстой гэж хэн хэлсэн юм бэ? Өрөөндөө пялхайж сууцгаахын оронд босож очоод эрэн сурвалжилж болохгүй юу? Хэрвээ энэхүү ноцтой асуудлын мөрөөр үнэхээр явья гэвэл тэр Алтанхуягтай (өөрөө ярилцлага өгөхийн түйс байж таарна), бас Төрийн өмчийн хороогоор дайрч Сугартай (заавал ярилцлага авна гээ сахихад зугтаад зугтаад хаачихав), дараа нь Эрдэнэтийг зүглэж Ганзориг захиралтай уулзаж бажгадуулаад, эцэст нь Эрдэнэт уулын тэр хэл амтай овоолгон дээр, тэр сэм үйлдвэрийн барилга дээр очоод зураглахад л бүх зүйл тодорно.

“Холимог хурлын” багийг тийш илгээх юмсан. Замдаа найрлаад сайхан явцгаана даа.

Театрын авъяастныг тодруулдаг To Be or Not To Be тэмцээнийг элэглэсэн нь үе үе элэг хөшөөсөн нэвтрүүлэг болжээ. Шинэ юм гэвэл “улс төржих” янз цухалзав. Аглуу (гавъяат жүжигчинЛ.Баттулга)-г хэлж байна. Нээрээ ч манай хошин шогийнхон тэнэгтсэн эр, аальгүй хүүхэн, хадам ээж, хазгар хөгшнөөр хэдий болтол зугаа гаргахав. Улс төрчийн ээлж дөхсөн байлтай.

Алиалагчийн хувцас өмсөж ирсэн эрхэм шууд л улс төр ярьж шалгаруулалтаас тэр дороо ус цацуулж хөөгдсөн ч хорооныхоо иргэдтэй мэндчилснээр барахгүй 2012 онд сонгуулиар хэнийг дугуйлахаа сайн бодохыг уриалж амжсан бол хойноос ирсэн Алла Пугачёва томчуудад хандсан гэмээр “Эй вы там наверху …” (үнэн хэрэгтээ тийм биш) дуугаа дуулав. Дараа нь үзүүлсэн “Алтыг нь аваад авдар нь үлдсэн Монгол” нэртэй модерн бүжгийн  тахийж  мурийсэн хөдөлгөөнүүд бүжигчин Аглуугийн шүүгчдэд тайлбарласнаар бол “уул усаа ухаж хонхойлгоод байна … нөхөн сэргээлтгүй газрууд ихэслээ … байгаль дэлхий нэг л шилгээнэ шүү … дэлхийн  зах зээл дээр нэг баррель нефтийн үнэ хэт өндөр байгаа”-г илэрхийлсэн гэнэ. Бас болоогүй, хоёрдугаар шатанд гараад хүний наймаа, хар тамхины наймаа мэтийг бүжиглэж үзүүлэхээ амаллаа. 

Энэ удаад Х-ТҮЦ-ийнхөн хөнгөхөн бөгөөд бүдэгхэн улс төржив. Дараагийн удаад арай тодруулж, нэр хаяг цухалзуулж элэглэвэл болох уу?

Оны телевизийн нэвтрүүлэгчээр МҮОНТ-ийн Ч.Ичинхорлоо, Оны гоц нийтлэлийн эзнээр “Өнөөдөр” сонины сэтгүүлч Д.Оюун-Эрдэнэ, Оны тэргүүн орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн байгууллагаар “Хэнтийн мэдээ” сонин, Оны радио дуу хоолойгоор “Гэр бүлийн радио 104.5″, Оны онцлох сэтгүүлээр “Uptown”, Оны фото зургаар “Ардчилал” сонины гэрэл зурагчин Б.Одбаярын бүтээл, Оны онцгой сайтаар www.news.mn, Оны сэтгүүлчээр TV9-ийн Б.Отгон нарыг тодруулжээ. Нэр дэвшсэн материалуудыг үзээгүй ч миний хувьд Оюун-Эрдэнэ, news.mn, Отгон гурвын тухайд санал нийлж байна. Шагналуудыг УИХ-ын дэд дарга Н.Энхболд, УИХ-ын гишүүн З.Энхболд, Д.Очирбат, нийслэлийн Засаг дарга Г.Мөнхбаяр, Баянгол дүүргийн Засаг дарга Л.Амгалан, бас “Спирт бал бурам”, “Макс групп” зэрэг том компанийн захирлууд гардуулсан тухайд тайлбар хэрэггүй.

Яг долоо хоногийн өмнө болсон энэ арга хэмжээний талаархи мэдээ, сурвалжлагад дээрх 8 номинацийн дараа юу болсныг огт дурдаагүй нь хачирхалтай. Гол юм тэгэхэд эхэлжээ. Монголын радио, телевизийн академийн удирдлагууд (лав МҮОНРТ-ийн ерөнхий захирал М.Наранбаатар, энэ академийн ерөнхийлөгч, МҮОНТ-ийн захирал М.Оюундарь, МҮОНР-ийн захирал Б.Пүрэвдаш нар харагдсан) тайзнаа гарч нийт 10 сая төгрөгийн шагналын сантай хэмээсэн “Мэргэжлийн сэтгүүл зүйн төлөө” уралдааны шагналуудыг гардууллаа. 

Телевизийн мэргэжлийн сэтгүүл зүйн 1-р байранд МҮОНТ-ийн ”Нийгмийн захиалга” цувралын “Орцны жижүүр ба хүүхэд”, 2-р байранд бас МҮОНТ-ийн “Тусгаар тогтнол, газар шороо” нэвтрүүлэг, харин 3-р байранд “Шинэ дэлхий” телевизийн “Нэг сэдвээр” нэвтрүүлэг орсон бол радиогийн төрлөөр 1-р байранд МҮОНР-гийн “Тусгал” мэдээллийн хөтөлбөр, 2-р байранд МҮОНР-ийн “Түмний  нэг” радио найруулал, 3-р байранд  МҮОНР-ийн “Хөгжлийн төлөө аж үйлдвэр” нэвтрүүлэг тус тус шалгарчээ. Хөөрхий FM-үүд  МҮОНР-той яаж ч өрсөлдөхөв. Ерөнхийдөө өөртөө зориулсан уралдаан болж таарлаа. МҮОНТ-ээр үзүүлсэн “Болор үзэг-2011″ нэвтрүүлгийн энэ хэсэг ойлгомжгүй, мэргэжлийн бус байсан тул “Тусгал” нэвтрүүлэг түрүүлснийг  дараачийн ярианаас мэдэж авлаа. Тэгтэл Их Монгол FM 91,7 радио ямар нэгэн 3-р байр эзэлсэн (1,2-р байрууд хаачсан?), бас МҮОНР-ийн сэтгүүлч, доктор Л.Мөнхтөрийн “Ярьдаг сэтгүүл зүй буюу радио сэтгүүл зүй” шүүмж судлалаар 3-р байр эзэлсэн, эсвэл түрүүлсэн ч юм шиг магтсаар дуусгав. Шинэ оны анхны “Цагийн хүрд”-ээс ч тодорхой болсонгүй.

Санал нийлэхгүй, тохиролцохгүй болохоороо, заримдаа үнэхээр илүү шударга, сайныг гаргаж ирэхийн тулд, бас бушуухан хүртэхийн тулд хэсэг бүлгээрээ салж нэгдэн тус тусдаа шалгаруулсаар байгаад хэвлэл мэдээлэлд бусад бүх салбарын нэгэн адил шагнал, өргөмжлөл маш олон болжээ. Энэ удаад ч гэсэн шагналыг хувааж авахгүй гэж ярьсаар сайхан хувааж авцгаалаа. Нэгэнт олон юм бол хэн, хаанаас тодруулсан шилдэг, тэргүүн, манлай, оны… болохыг заавал хамт хэлж сурахаас өөр аргагүй. Мэргэжлийн боксын дэлхийн аваргууд энд тэндээс зэрэгцээд тодордог, хэн хамгийн мундаг нь ойлгогддоггүй, учрыг лавлахад IBF, WBC, WBA, WBO нэртэй өөр өөр холбооны рейтингээр гарч ирсэн байдаг.

Урьд жилүүдэд Монголын сонины холбоо шилдэг телевиз энэ тэр гээд шалгаруулж ирснийг санаж байна. Хэвлэлийн хүрээлэн цагаан сараар бас тэгэх байх. Дөнгөж өчигдөр “Хэвлэл мэдээллийн салбарын 2011 оны онцлох хүн”-ээр BTV телевизийн гүйцэтгэх захирал Г.Баянжаргалыг зарлав. Ямар ид шидээр онцгойрсныг гайхахын оронд МАН-ын дэргэдэх “Нийгмийн ардчилал” хэмээх Монголын залуучуудын холбооны “Алтан сарнай” наадмын шагнал гэдгийг хэлчихэд бүх юм байрандаа очно. Ирэх УИХ-ын сонгуульд МАН-аас нэр дэвших хүсэлтэй эмэгтэйчүүдтэй цуврал ярилцлага хийгээд байгаагийн учир ч тайлагдана. 2000 оны “Зууны манлай”-нууд бол манай “Зууны шуудан” сонин, харин “Мянганы хүн Чингэс” бол “Нью-Йорк таймс” сониных бөгөөд сүүлдээ эх сурвалж мартагдсан нь эхний тохиолдолд цагаа олсон сайн пиар, дараачийнханд монголчууд бидэнд таалагдсан учраас тэр юм.   

Манайд Чингэсийн одон хоёр байдаг ч нэг нь төрийнх, нөгөө нь АН-ынх гээд хэлчихэд хоёр “Чингэстэн”-ий хэн нь том болохоо булаалдахгүй.

Юу хэлснээс хэн хэлсэн нь дутуугүй чухал гэж үнэн шүү.

Шилдэг орон нутгийн телевизээр Дархан-Уул аймгийн DBS, шилдэг олон ангит киногоор SBN телевизийн “Гэр”, шилдэг баримтат киногоор НТВ телевизийн “Өвгөн ганц мод”, шилдэг мэдээллийн хөтөлбөрөөр “Ийгл ньюс”, шилдэг нийгэм, эдийн засгийн хөтөлбөрөөр BTV-ийн “Бизнесийн давалгаа”, шилдэг төслөөр ”25-р суваг”-ийн “Making the Band”, шилдэг сэтгүүлчээр “Ийгл” телевизийн М.Батдорж нарыг, эдгээрээс гадна шилдэг цэнгээнт нэвтрүүлэг, шилдэг зураглаач, шилдэг тайз засалт, шилдэг инженер, шилдэг хөгжмийн хөтөлбөр, шилдэг танин мэдэхгүйн нэвтрүүлэг, шилдэг хүүхдийн нэвтрүүлэг, шилдэг график дизайнер гээд нийт 18 ангиллаар тодруулах шиг боллоо. 

Тал талаасаа нэр дэвшүүлсэн, гэхдээ МҮОНТ оролцохгүй пээдийсэн тул зөвхөн арилжааны телевизүүдийн шилдгүүд гэвэл зохилтой. Ер нь монголын телевизүүдийн дуу хөгжим, цэнгээний нэвтрүүлгүүд хэзээнээс дажгүй. Америкийн шоу нэвтрүүлгийг орчуулаад гаргахад ялгарч сүйд болдоггүй. Сүүлийн үеийн цугларч суугаад найрлаж чалчсан нэвтрүүлгүүд тун зугаатай. Телевизийн зарим реклам сурталчилгаа, дизайн чимэглэл гайхалтай сайн болдог. Даанч нийгэм, эдийн засгийн нэвтрүүлгүүд гээд сэтгүүл зүй рүү дөхөхийн хэрээр муудчихдаг.  Иймээс МҮОНТ оролцоод ч энэ ангилал дээрдэхгүй. Цаашилбал, олигтой анализ, эрэн сурвалжлага телевизүүдэд үгүй учраас тийм номинаци байгаад ч нэмэргүй. Уул уурхай байгаль орчныг сөнөөж байгаа тухай TV9-ийн хэдэн нэвтрүүлгээс өөр нэр дэвшихгүй. Хэрвээ телевизүүд сэтгүүл зүйн үүргээ гүйцэтгэж чаддагсан бол шилдгүүдийг энэ удаагийнх шиг Ерөнхий сайд С.Батболд, УИХ-ын гишүүн, Сангийн сайд С.Баярцогт, УИХ-ын гишүүн Д.Бямбацогт, Ч.Сайханбилэг, Ж.Батсуурь, Батж.Батбаяр, З.Алтай, Эрүүл мэндийн сайд С.Ламбаа, дээрээс нь Хүний эрхийн үндэсний комиссын дарга Ж.Бямбадорж ОССК-ын гүйцэтгэх захирал Ж.Алдаржавхлан, МАН-ын нарийн бичгийн дарга Д.Сарангэрэл гээд дан томчууд ирж зарлаж гардуулахаас ичмээр, эрхэм гишүүд гэхэд 2012 оны гишүүний 3 тэрбум төгрөгөө хаана нууснаа илчлүүлээд зугатаах байсан. (Эсвэл ичихгүй хүрч ирээд гардуулж зогсох байв уу?) 

“Алтан шонхор-2011″ ёслолын үеэр ОССК-ын гүйцэтгэх захирал Ж.Алдаржавхлан “Өнгөрсөн хугацаанд бид 220 сэтгүүлчийг орон  сууцтай болголоо. Сэтгүүлчдийн үндсэн цалин бага мөртлөө нэмэлт орлого их, түүнийг нь тодорхойлох аргагүй байсан хэдий ч тэдэнд хамгийн урт хугацаатай, хамгийн бага хүүтэйгээр зээл олгосон” гэж сайрхлаа. Манайд орон сууцны ипотекийн зээлийн асуудал хууль, дүрмээр биш Алдаржавхлан гэдэг даргын сайн дураар шийдэгддэг юм байна.  Орон сууцны зээлийн эх үүсвэр хэмжээ хязгаартай байж таарна, түүнд оочирлосон хүмүүсээс 220 нь сэтгүүлч нэрээр оочир дайрахад өөр 220 хүн тэгэж чадаагүй гэсэн үг. Орон сууц, санхүүжилтын корпораци, ипотекийн зээлийн наад цаадахыг телевизүүд сөхдөггүй нь ийм учиртай байж. Одоо сонинууддаа л найдья.

Кёкүшюзан юу гэж хариулсныг та зүүдлэх ч үгүй. Яг явуулах гэсэн чинь Фукушимагийн атомын цахилгаан станц дэлбэрч цацраг идэвх цацагдсаны улмаас монголчуудынхаа эрүүл мэндийг бодоод больчихсон, муусайн хятадууд хүртэл хятадуудаа хайрлаад тэнд ажиллуулахгүй байхад манай монголчууд очвол хордоод эрүүл мэндээ алдаж нөхөн төлбөр нэхэгдэж болзошгүй гэлээ. Ингээд Кёкүшюзаны сонгуулийн амлалт биелээгүйд Фукушимагийн АЦС (нарийсгавал усанд автсан хөргөлтийн систем, бүр цааш хөөвөл цунами) төдийгүй сайхан сэтгэл гаргаж явуулаад байхад сүүлд нь нөхөн төлбөр нэхэж магадгүй сонгинохайрханчууд (бусдыг манай дүүрэг биш гээд амыг нь хаачихна) өөрсдөө буруутай болж “Японд 10000 хүн явуулна” хэмээх энэ тоглоом төгслөө.         

Тэгвэл цацрагт хордоогүй Японы бусад нутагт явуулаач гэж сэтгүүлч асуугаагүй. Нэмэргүй биз. Ирэх сонгуульд саналаа өгсний маргааш өглөө нисгэнэ гээд 10000 тийз захиалсан тухайгаа сийхгүй ярьж мэднэ.

Ихэнхдээ нэлээд эрт дэгдсэн мэдээлэл,  таамаглал, асуултууд хэдий ч зарим шинэ баримтуудыг цухуйлгасан нь тун сонирхолтой байв. Тогтоож авсан хэдийг дурдвал:

- Ерөнхий прокурорт нэр дэвшигч хуулийн байгууллагад 10-аас доошгүй жил ажилласан байх ёстой гэсэн шаардлагыг Д.Дорлигжав хангаагүй мөртлөө хувийн “Билэг” дээд сургуульд 10 жил багшилсан гэсэн бичиг хийлгэж авчээ. Хэрвээ үнэхээр багшилсан бол авсан цалин, төлсөн татвар, нийгмийн даатгалын баримт байх ёстой … Д.Гансүх [ЗТБХБ-ын дэд сайд]: Саруулбуян намайг дуудаад хуулийн зөвлөгөө өгөөч гэсэн мөртлөө хувь нийлүүлэгчээр оруулсан байсныг хожим мэдсэн гэжээ… Ц.Дашдорж [УИХ-ын гишүүн]: Би хувьчлал эхэлж байсныг нь мэднэ. Согоосүрэн [эхнэр нь] хөрөнгө оруулсан байх… Удалгүй Н.Энхбаяр Ерөнхий сайд С.Батболдтой уулзахад С.Батболд “Нямдорж миний үгэнд орохгүй байна. Нямдорж, Дорлигжав хоёр цаагуураа тохироод байна” гэх мэтээр өөрсдөөсөө зайлуулж байжээ… Өөрийнхөө бууны нохой болох Дагиймааг Ганц худаг руу явуулж Чулуунбаатараас үг алдуулах гэж оролдсон… Г.Мөнхбаяр тэргүүтэй нийслэлийн удирдлага “Улаанбаатар таймс” сонины хувьчлалыг 2011 оны 5-р сард хүчингүй болгож нийслэлийн төсвөөс 500 сая төгрөгийг Сэргэлэнд хууль бусаар гаргаж өгчээ… Н.Энхбаяр Ж.Бямбадоржийг дуудаж уулзаад, цаад Нямдорж чинь галзуурчихаж. Чи хэлэх ёстой гэсний дагуу Бямбадорж Нямдоржтой уулзсан тухайгаа ярихдаа, Ц.Элбэгдорж ерөнхийлөгч болмогцоо АТГ-ын дарга Сангарагчаад Н.Энхбаярыг ямар ч хамаагүй аргаар хэрэгтэн болго гэсэн үүрэг өгсөн юм байна гэжээ… Н.Энхбаяр ерөнхий прокурор Дорлигжавтай утсаар ярьж тохироод уулзахаар очиход цаадах нь завгүй, дараа өөрөө залгаад уулзая гээд зугатсан … Мөрдөн байцаах газрын хошууч Отгонжаргалд Үндэсний бөхийн холбооны Нямдорж ах нь миний дүү шударга байгаарай гэж хэлсээр байтал удмандаа муу юм хийж байгаа анхны хүн боллоо… 

Сайтар анзаарвал экс ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр янз бүрийн хүмүүстэй хоёулхнаа уулзах юмуу утасдалцахдаа яг юу ярьсныг үг үсэггүй дэлгэжээ. Гарцаагүй Н.Энхбаярын ярьж өгсөн нэвтрүүлэг байна. Уг нэвтрүүлгийг бэлтгэсэн сэтгүүлч Биндэръяаг 24 цаг дагуулж шогшуулаагүй, бас утасныхаа яриаг чагнуулаагүй бол шүү. Иймээс ”Бид энэ нэвтрүүлгийг сонин хэвлэл, сайтуудын мэдээлэл, таамаглалд тулгуурлаж бэлтгэлээ” хэмээн байн байн давтсан нь Энхбаяраас зайлуулах оролдлого байж. Сүүлдээ “энэ муу нурсан байшингуудын оронд  том том хэрэг явдлуудыг шалгая гэж монголын ард түмэн хүсч байна”, “”Улаанбаатар таймс” сонины хувьчлал хамгийн шударга болсон” гэх мэтээр сөрөг довтолгоонд орж тэр барилгыг Н.Энхбаярт буцаагаад аваад өгчих шахав.

Нэвтрүүлгийн төгсгөлд нь “TV9 телевиз мафийн бүлгийг илчлэхийг оролдлоо. Өөр телевиз ингэж илчлэхгүй байна. Одоо биднийг дайрах байх. Бид цаашаа өшөө олон булхай луйврийн талаар нэвтрүүлэг хийнэ” гэж амаллаа.

Маш зөв. Хийх хэрэгтэй. Чөлөөт хэвлэл мэдээлэл ийм байх учиртай. TV9-ын залуучууд уул уурхай, байгаль орчны асуудлаар хурц нэвтрүүлгүүдийг бэлтгэж чаддаг. Гагцхүү өөр хоорондоо үзэлцэж байгаа тэр мафиудын нэгний өмнөөс нөгөөтэй байлдаж гардаг нь жаахан харамсалтай. Бас эрсдэлтэй. Сүүлийн саруудад “Улаанбаатар таймс”, “Өргөө” зочид буудлын хувьчлалын асуудлаар Н.Энхбаярыг хамгаалсан  TV9-ын  сэтгүүлч залуучууд эзнийхээ санах ойд save-лэгдэж буйгаа мартаж болохгүй. Цааш үргэлж Энхбаярын талд явахгүй бол, хэнд юуг ярьж өгөхөд тоть шиг давтаж нэвтрүүлэг хийснийг нэгэн сайхан өдөр нэр устайгаар сануулж, бэст бөгс долоогчдын (хэвлэлийн хурал дээр өөрийнх нь хэлсэн нэр томъёо)-хоо жагсаалтанд нэмээд зарлаж орхино шүү! Хоёулхнаа шивнэлдсэн яриануудыг хоёр сая хүнд сийхгүй дэлгэхийг харав уу?

Үүнээс хойш TV9 телевиз сэтгүүлчдээ хэрхэн ашиглаж байгааг анхааралтай ажиглая.

Зохиолчдын эвлэлийг би сайн мэдэхгүй, байшинтай учраас түрээслээд сууж л байдаг биз. Харин өөрийнх нь нэг удаа хэлснээр, Үндэсний номын сангийн  түүхэн барилга муудаж хоёр жигүүр нь олон сая номын хүндэд дарагдан доошоо сууж нурахдаа тулсан байгаа. Гэтэл нэгэн этгээд хууль зөрчин яг тэр  хананд тулган эхлээд газар ухаж эхлэхэд ч, өндөр барилгыг зунжин, намаржин босгож байхад ганц үг ч ганхийгээгүй. Аймхайгийх биз. Бас түүний Үндэсний зөвлөлийг нь толгойлж байгаа МҮОНРТ төр, засгийн өвөрт шигдсээр байхад таг дуугүй 5-6 жилийг баржээ.  Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хуулийг уншиж үзсэн юм болов уу?  Сүүлдээ юу хийдэг нь үл мэдэгдэх, бүрэн хаалттай Үндэсний зөвлөлийг нааш цааш аялуулсаар гартаа оруулж МҮОНРТ-ийг хяналтгүй эзэмшиж суугаа хэсэг нөхөд Хэвлэлийн хүрээлэн мэт дэл сул байгууллагын удирдлагад өөрсдөө шургалж, бас шургалуулж тал засдаг  болсон байна.

P.S:  Маргааш нь МҮОНРТ-ийн захирал М.Наранбаатар Үндэсний зөвлөлийн гишүүн Б.Ганболдыг сэтгүүлчдийн байгууллагын Ерөнхийлөгч болгохоор яаж зүтгэснийг бүгд сайн харж авлаа.

Сонин хачин яахав, юу өөрчлөгдөв? Хоёр том шинэчлэл явагдлаа. Нэгдүгээрт, МСНЭ-ийг МСЭ болгосон (бүхэл бүтэн үсэг авч хаяна гэдэг тоглоом биш!), хоёрдугаарт,  тэргүүн дэд ба дэд ерөнхийлөгч гэсэн хоёр даргыг шинээр нэмлээ. Тэгээд гүйцээ. Сэтгүүлчдийг дарга нар нь төлөөлдөг социализмын үеийн байгууллагын загвар, бас зарчмыг ардчиллын 21 дэх жилд дахин хэвээр үлдээв. Өдөр тутмын сонинуудын холбоо, Телевизүүдийн холбоо, Суваг телевизүүдийн холбоо, Монголын радиогийн нэгдсэн холбоо, Сайтуудын холбоо, Мэдээллийн сайтуудын холбоо, Орон нутгийн хэвлэл мэдээллийн холбоо, Монголын чөлөөт сонинуудын холбоо, Нийслэлийн сонины холбоо, Радио, телевизийн академи, бас МҮОНРТ, МОНЦАМЭ, өдөр тутмын том сонин, телевизүүдийг төлөөлсөн дарга, захирлууд хурлыг зохион байгуулж, удирдаж, нэр дэвшиж, тэгээд сонгогдлоо. Сэтгүүлчдийн бус, хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын эвлэл!

Өөртөө шаардлага тавих тэнэг дарга мэдээж үгүй. Иймээс МСЭ сэтгүүлчдийн эрх ашиг, ажлын байр, цалин хөлсийг нэхэхгүй. Дүрмэндээ үйлдвэрчний эвлэлийн чиг баримжаатай гэсэн ганц өгүүлбэр оруулсан хэрнээ сэжиглэсэн мэт өөрөөсөө зайлуулж тусдаа ҮЭ байгуулан дэмжих тухай дурдаад өнгөрөв. Редакцийн бие даасан байдал, төлбөртэй нийтлэл, нэвтрүүлэг, төр засаг, компаниуд хэвлэл мэдээллийг эрхэндээ оруулдаг “хамтран ажиллах гэрээ” гээд эгзэгтэй асуудлуудыг хэвээр үлдээнэ. Оронд нь дөрөвдэх засаглал, хэвлэлийн эрх чөлөө, хууль тогтоомж, мэдлэг боловсрол гэх мэтээр тэртээ дээгүүр ярьж дараачийн хэдэн жилийг өнгөрөөнө. Бас Монгол Улсыг хэвлэлийн бүтэн эрх чөлөөтэй болгохоор хөөцөлдөх юм гэсэн. Сэтгүүлчдийн ёс зүйн зарчмыг ээлжит удаагаа баталсан ч хурал болгоноор давтаад тас мартдаг хоосон өгүүлбэрүүд учраас хэлэлцэх ч юм байсангүй.

Сэтгүүлчдэд эрх чөлөөг нь олгохгүй юм байна. Одоо жинхэнэ сэтгүүлчдийн байгууллага хэрэгтэй гэсэн хүмүүс МСЭ-ийг хаяж өрх тусгаарлавал би лав гайхахгүй. Уг нь саяын их хурлаар нэг шаанс байсан. Тэр бол нэг гар, хөл нь улс төрд дүрээстэй явдаг, ажил олгодог, цалин өгдөг, бас өгдөггүй, тэгээд сэтгүүлчдээ зардаг эздийг биш, жирийн сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн ажилтнуудыг удирдлагад сонгох. Дүрмийн шинэ төсөлд ийм заалт оруулахыг хоёр ч сэтгүүлч шаардахад МОНЦАМЭ-ийн ерөнхий захирал Т.Баасансүрэн, МҮОНРТ-ийн ерөнхий захирал М.Наранбаатар хоёр хурлын тэргүүлэгчээр суугаагаа ашиглан ээлж дараалан эсэргүүцэж гарав.

Т.Баасансүрэн:

- Хувийн мэдээллийн хэрэгслийн эзэн Ерөнхийлөгч байж болохгүй гэсэн санал бол Үндсэн хуулинд байдаг хүний эрхийг зөрчиж байна.  Хуулийн дагуу хувийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй болсон юм бол сэтгүүлчдийнхээ байгууллагыг тэргүүлж яагаад болохгүй гэж…

М.Наранбаатар:

- Бүх сонин, бүх телевиз бүгдээрээ хэн нэгэн хүний харьяат байгаа. Тэгэхлээр сэтгүүлчдийн эвлэлийн ерөнхийлөгч хэн болох юм бэ! УИХ-ын гишүүн болох юм уу? Бид хэн нэгэн хүнийг сонгож л таарна. Заавал эзэн байх ёсгүй гэх нь утгагүй…

Т.Баасансүрэн:

- Өнөөдөр манай сэтгүүлчдийн жаахан авъяастай, гайгүй гэсэн нь хувьдаа сонин телевизтэй байгааш дээ. Тэгээд сэтгүүлчдийн ерөнхийлөгчөөр ямар хүнээ сонгох юм бэ? Тэр хүн ерөнхийлөгч болчих юм бол хувийнхаа телевизийг өөр хүнд өгч болно.

М.Наранбаатар:

- Бид тэдний бизнес эрхлэх эрх, тэр байтугай амьдрах эрхийг зөрчих гээд байна ш дээ. Сонгох сонгогдох эрх нь хүртэл зөрчигдөж байна.

Тайлбар хэрэггүй биз. Харин МСНЭ-ийн хүндэт ерөнхийлөгч (хэвээрээ юу?) Ц.Дашдондов “Ажил авах, ажлаас халах эрх бүхий хүн сэтгүүлчдийн байгууллагын удирдлагад байж таарахгүй ээ. Олон улсын зарчим тэр. Сэтгүүлчдийн хөдөлмөрийн далд мөлжлөгө яваад байна. Сэтгүүлчдийн хөдөлмөрийн үнэлэмж доогуур байна. Нарийн ярих юм бол ажлын бус цагаар ажиллавал яахав, өөрийн унаагаар сурвалжлага хийвэл яахав гэдгийг гэрээнд тусгадаг, эзэдтэйгээ ярьдаг байх ёстой” гэсэн бол сэтгүүлч Б.Цэрэн-Очир “Тэргүүлэгчид та нар хувийн эздийг оруулж ирэх гээд байгаа юм уу?” хэмээн сандаргаж санал хураалгахыг дахин дахин шаардахад М.Наранбаатар “За тэгвэл энэ асуудлаар санал хураах уу гэдэг дээр санал авах хураах уу, яахав?” (УИХ-ын дарга ч түүнээс суралцмаар!) гэхчлэн мэдэн будилж чангаах зуур сөхөө авсан бололтой нөхдүүдийн “Эздийг ялгаварлан гадуурхахыг эсэргүүцэж байна”, “Өнөөдөр Монгол улсад ашиг сонирхлын зөрчлийн хууль хараахан гараагүй учраас эздийг сонгож болно” гэсэн ухуулга эхэллээ. Энэ асуудлаар санал хураалт ил байсан төдийгүй дарга нар нь хараад сууж байхад сэтгүүлчид дагалгүй хаачихав.

Дарга даргадаа хайртай юм байна. Хоёр тэргүүлэгч хэвлэл мэдээллийн эздийн амьдрах эрхийн төлөө ингэж нэр нүүрээ барж тэмцсэний цаад учир оройхон бүрэн тодорхой болсон юм. Өглөө хурал эхлэхэд л МСНЭ-ийн Ерөнхийлөгчөөр “Зууны шуудан” сонины эрхлэгч Б.Ганболд, дэд ерөнхийлөгчөөр МҮОНТ-ийн захирал Ц.Оюундарь, дэд ерөнхийлөгчөөр “Өнөөдөр” сонины хэлтсийн дарга Д.Заяабат гурвыг тавихаар өчигдөр орой тохиролцсон тухай битүү яриа дэгдчихээд байсан. Халамцуу нөхдийн үгийг би тухайн үедээ тоогоогүй ч оройхон нэр дэвшүүлэх тухай зарлаж хамгийн түрүүнд МУИС-ын тэнхмийн эрхлэгч, доктор, профессор М.Зулькафиль босч “Зууны шуудан” сонины …” гэж дуугарах тэр мөчид сая эргэлзээ тайлагдаж билээ.

МСН-ийн Ерөнхийлөгчид Б.Ганболдоос гадна Б.Галаарид, С.Наранбаатар нар нэр дэвшиж сэтгүүлч, зохиолч, “Эх орон” телевизийн гүйцэтгэх захирал Б.Галаарид сонгогдсоныг сонинууд зөндөө бичсэн тул нуршихгүй. Харин “эздийн амьдрах эрх” (ингэж нэрлэе) төлөвлөгөөний нэгдүгээр заалт яагаад бүтэлгүйтсэнийг шөнийн 01-02 цаг хүртэл үлдэж саналаа өгсөн төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнийг судалж амжаагүй учраас хэлэх таамаг алга. Эргээд санахад ахмадууд ядарч, оройтолгүй харьцгаасан. Бас зарим нь МСНЭ-ийг,  удирдлагыг маш хурцаар шүүмжилсэн, гэхдээ ихэнх нь дарга нарынхаа дэргэд хүндэтгэлтэйгээр амаа хамхиж суусан залуу сэтгүүлчид тэгэсхийгээд явцгаасан. Үлдсэн ганц хоёрыг нь “чиний биологийн нас хамаагүй… чи муу мэдээ бичиж чадахгүй байж“ гэхчлэн толгой түрүүгүй загнах юм. Харин саналын хуудасны тооллого тайзан дээр ил тод, будлиангүй харагдсан.

Сэтгүүлчдийн хуралд төрд алба хашдаг нөхдүүд, бас төрийн яам, агентлагийн хэвлэл мэдээллийн албаныхан нэлээд олон суулаа.  Тэдний нэг, Улаанбаатар хотын ЗДТГ-ын хэвлэл мэдээллийн албаны дарга Д.Сайнбаяр босч нийслэлийн Засаг дарга Г.Мөнхбаяр Сүхбаатар дүүргийн долдугаар хороололд сэтгүүлчдийн ордон барих газар олгохоор шийдвэрлэсэн тухай мэдээг дуулгахад төлөөлөгчид алга нижигнүүлэв. Амьдрал хайр дээр шиг, МСЭ өөрийн газар дээр тогтох болж байна. “Эздийн амьдрах эрх” төлөвлөгөө үүнтэй холбоотой ч байж мэдэх. Харин араас нь Т.Баасансүрэнгийн “Нээрээ газар өгсөн, барилга барих компани ч тодорхой болсон”, мөн дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Д.Заяабатын “Би энэ газрыг авч өгсөн” гэсэн мэдэгдлүүд энэ бэлгийн талаар бяцхан эрэгцүүлэхэд хүргэлээ.

Сэтгүүлчдийн эвлэлд газар хэрэггүй, МСЭ-ийг атгасан тэр байгууллагууд санхүүжүүлээд, эсвэл гишүүдийн татвар , бусад орлогоороо тохирсон байр түрээсэлж аваад явбал дээр гэж хэлбэл сэтгүүлчид (үнэн хэрэгтээ дарга нар нь) намайг бариад идчих биз. Иймээс аливаа байгууллага газартай, тэндээ байр савтай байвал зүгээр гэж хэлэхээс.

Гэхдээ огт мөнгөгүй, саяын хурлаар саналын хуудсаа ч хэвлээд гаргачих компьютер, принтергүй 4-5 цаг хүлээлгэсэн байгууллагад олон тэрбумын газар бэлэглэнэ гэдэг гайхалтай. Нийслэлд газрыг зөвхөн дуудлага худалдаа, эсвэл төсөл сонгон шалгаруулалт нэрээр олгох дүрэмтэй. Хэзээ дуудсан, эсвэл шалгаруулсан бэ? Хэрвээ сэтгүүлчид (үнэндээ сэтгүүлчдийн нэрээр МСЭ) тэр газрыг авбал Улаанбаатар хотын хаалттай, өрсөлдөөнгүй газар олголтын булхайг хүлээн зөвшөөрсөн төдийгүй оролцсон хэрэг бус уу? “Тодорхой болсон” тэр компани МСНЭ-ийн нэрээр газар авч 10, 20 давхар барилга бариад ганц нэг давхрыг нь өгөхөөр тохирсон операци ч байж мэдэх. Хамгийн ноцтой нь долдугаар хорооллын тэр газраас оршин суугчдыг “хөөж” дуусаагүй, иргэд ч газраа өгөхгүй тэмцэлдсээр өдий хүрсэн. Одоо “сэтгүүлчдийн газраас нүү!” гээд дайрах уу? Бас ирэх хавар нийслэлийн Засаг дарга Г.Мөнхбаяр эндээс УИХ-д нэр дэвшиж энэ үеэр сэтгүүлчдийн ордны барилгын шав тавьж ч магадгүй.

2001 онд Монголын сэтгүүлчдийн холбоо (МСХ), Монголын чөлөөт ардчилсан сэтгүүлчдийн эвлэл (МЧАСЭ) хоёрыг барилга байшин зэрэг хэдэн том юмаар наймаацан нийлүүлж МСНЭ-ийг байгуулснаас хойш ер өөдөлсөнгүй. Зүгээр л муу ажилласан бол бас яахав, гэтэл Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нь МАХН-ын даргын сурталчилгаанд зогсоо зайгүй хүчин зүтгэж, Ерөнхийлөгч нь хэзээ нэгэн цагт сонгуульд нэр дэвшихэд хэрэг болуужин хэмээн нэлээд хэдэн жилийн турш энэ сэтрээр гоёж шоудсан билээ. Тэгээд намаас нь команд өгмөгц “баяртай” ч байхгүй нүүрээ буруулан хаяж оджээ. Удирдлагууд нь сонгууль дөхөхлөөр “фронт”-д дайчлагдаж, харин дуусахлаар эргэн ирж тэврээд хэвтчихдэг нь бүр дүүрч, гагцхүү сэтгүүлчдийн мэргэжлийн байгууллагын орон зайг эзэлж нэрийг нь барьсан атлаа тэдний эрх ашгийг хамгаалахгүй арав шахам жилийг  алдсан нь харамсмаар. МСНЭ-ийг муу байна гэж сэтгүүлчид энд тэндгүй шүүмжилдэг хэрнээ цуглаад хуралдахаараа дээрх нөхдийн элдэв үгэнд хууртаж, сайндаа л сэтгэлээ онгойтол ярьж аваад бахь байдгаар нь үлдээдэг.

Одоогийн МСНЭ бол үндсэндээ социализмын үеийн зохион байгуулалт юм. Тэгэхэд Монголын сэтгүүлчдийн холбоо нь хэвлэл мэдээллийг бүрэн хамарсан, удирдлага нь сонин сэтгүүлийн эрхлэгч, телевиз, радиогийн дарга нараас бүрддэг, МАХН-аас томилогддог “Үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгч тэргүүлдэг байв. Дарга нараар нь дамжуулан сэтгүүлчдийг удирдан чиглүүлж байсан хэрэг. Тэгвэл хорин жил өнгөрч хэвлэл мэдээллийн салбарт Монголын сонины холбоо, Монголын өдөр тутмын сонинуудын холбоо, Телевизүүдийн холбоо мэтчилэн эздийн байгууллагууд тусдаа гарч эрх ашгаараа ялгарчихаад байхад сэтгүүлчид тусгаар тогтнолоо олоогүй буюу нөгөө л эзэд, дарга, захирлууд буюу тэднийг төлөөлсөн нөхдийн гарын дор явж ирлээ. Өнөөдөр ажилллагсад нь эзэдтэйгээ, хэрвээ төрөөс санхүүждэг бол Засгийн газартай цалин хөлс, нийгмийн асуудлаа ярьдаггүй, гурван талт хэлэлцээр хийдэггүй бараг цорын ганц салбар нь хэвлэл мэдээлэл болон торойжээ. Эзэн, дарга, сэтгүүлч, зохиолч, пиарчин, рекламчин, дээрээс нь улс төрч, нийгмийн зүтгэлтэн гэсэн олон дүрийн аль ашигтайд ээлжлэн хувирсаар байгаад хэн нь мэдэгдэхээ больсон нөхдүүд МСНЭ-ийг гартаа оруулсан.

Өнгөрсөн зун хэсэг сэтгүүлч “Шинэ үе, шинэ сэтгэлгээ” түр хороо байгуулж МСНЭ-ийг шинэчлэхээр хөдөлснөөс хойш  томоохон чуулган зохион байгуулж, бас шүүхдэлцэж амжсан. Явсаар энэ их хуралд тулж ирлээ. МСНЭ-ийн гүйцэтгэх хороо, энэ түр хороо, бас  “Эрүүл сэтгүүл зүйн төлөө” бүлэг (дууриаж, эсвэл сөрөг иргэний хөдөлгөөн шиг гарч ирэв үү?)-ээс хамтран боловсруулж Их хуралд оруулахаар бэлтгэсэн МСНЭ-ийн дүрмийн төслийг үзлээ. Өмнөх дүрмээс зарчмын ялгааг олж чадсангүй. Үндсэн асуудал болсон ажил олгогч, захиалагч эзэд болон сэтгүүлчдийн зааг, харилцах зарчмын талаар юу ч байхгүй, редакцийн бие даасан байдлыг хангах тухайд дурсаад л өнгөрчээ. Дүрмийн эхэнд “МСНЭ нь үйлдвэрчний эвлэлийн чиг баримжаатай байна” гэсэн мөртлөө араас нь “МҮЭ-ийн холбоотой нягт хамтран ажиллаж Хэвлэл мэдээллийн ажилтан, албан хаагчдын салбарын үйлдвэрчний эвлэлийн холбоог үүсгэн байгуулж хөдөлмөрийн хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн гэрээ байгуулахад арга зүйн туслалцаа үзүүлнэ” хэмээн өөрөөсөө зайлуулсан заалтууд оржээ. Эздээс илт дөлсөн байна.

Ерөнхийдөө хэвлэл мэдээлэлд хамаатай болгоныг хамж багтаасан байгууллага хэвээр үлдэх бололтой. “Их хуралд МСНЭ-ийн гишүүн болон тухайн хэвлэл мэдээллийн газар ажиллаж буй сэтгүүлч, редактор, гэрэл зургийн сурвалжлагч, баримтад кино бүтээгчид их дээд сургуулийн сэтгүүл зүйн салбарын багш нар, мэргэжлийн судлаач 8 хүн тутмаас их хурлын төлөөлөгч 1 хүнийг сонгоно” гэхчлэн журамласан байна.  Найман хүнтэй байгууллагад эрхлэгч, сэтгүүлч хоёрын хэнийг сонгох бол? Хэрвээ 3,эсвэл 5 хүнтэй редакци байвал яахав? Энэ мэтээр дээрх журам утга муутай учраас Их хуралд оролцохыг маш хүссэн хүмүүс элдэв арга заль зохиож байж л “сонгогдож” чадна.

Эзэд нь сэтгүүлчдээ бүрэн мэдэж бараг албат болгосон харагддаг жишээ бол Монголын сонины холбоо юм. “Өглөөний сонин”, “Хүмүүс”, Хүмүүсийн амьдрал”, “Сэрүүлэг”, “Монголчуудын амьдрал” зэрэг сонины төрд ажилладаг, сонгууль болохлоор МАН (МАХН-аас)-аас нэр дэвшдэг нөхдүүд өөрсдийн эзэмшдэг хэвлэл мэдээллийн сэтгүүлчдэд зориулсан Монголын чөлөөт сэтгүүлчдийн холбоог байгуулж өгөөд хашчихсан байгаа.

Сэтгүүлчдийн байгууллага бол юуны өмнө сэтгүүлчдийнх байх ёстой. Тэр тусмаа хувь сэтгүүлчийнх. Тэрбээр хаана, хэний дор ажилладаг, эсвэл ажилладаггүй, ямар нэгэн салбар, клубт хамрагддаг эсэхээс үл хамааран дүрмийн шаардлагыг хангаж л байгаа бол чөлөөтэй элсэх, тэгээд сонгох сонгогдох, үүний тулд их хуралд оролцох эрхтэй. Гэтэл дүрмэнд “Их Хурлын төлөөлөгчдийг хот, хөдөөгийн сэтгүүлчдийн анхан шатны салбар зөвлөл, Монголын Сэтгүүлчдийн Эвлэлийн дэргэдэх клуб, бүлгийн хурлаас сонгоно” гэсэн нь сэтгүүлчдийг бөөнддөг нөгөө л арга юм. Сэтгүүлч эрх чөлөөтэй байх нь ядахдаа өөрийгөө мэддэг, бас  төлөөлдөг байхаас эхэлнэ. Монгол улс хэтэрхий олон сэтгүүлчтэй учраас багталцахгүй энэ тэр гэх биз. Мянган хүн чуулж яагаад болохгүй гэж? (Үнэн хэрэгтээ хэдэн зуугаас илүү оролцохгүй). Ийм хурлыг ягштал зохион байгуулах нь менежментийн тусдаа асуудал юм.

Харин МСНЭ-ийн дарга нарын тоог нэмэгдүүлж Ерөнхийлөгч, тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, дэд Ерөнхийлөгч, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга гээд олон сайхан даргатай байхаар дүрмийн төсөлд тусгажээ. Сонирхолтой  хурал болох байх.

Их хурлаар МСНЭ-ийн дүрмийн төслийг хэлэлцэж батлана. Гэхдээ Монголын сэтгүүлчдийн байгууллага ямар байх ёстойг хэн ч төгс мэдэхгүй. Энэ удаад бүрэн шийдэл, хариулт олдохгүй ч байж болзошгүй. Иймээс МСНЭ-ийн Их хурлыг өмнөх жаран жилийнх шиг 4 жилд ганцхан удаа биш, харин жил тутам бүх сэтгүүлчдийн чуулган хэлбэрээр хийдэг байх нь зүйтэй санагдана. Тэгвэл одоо батлах дүрмээ нэг жил “туршаад” ирэх онд засаж сайжруулах боломж нээгдэнэ. Цаашдаа тулгамдсан, тулгарсан асуудлыг хэдэн жилээр хүлээлгэхгүй, шуурхай шийдвэрлэдэг болно. Шинээр сонгогдсон удирдлагад хугацаа олгох ёстой ч нэг жил гэдэг бол юу хийж буйгаа харуулахад хангалттай. Хэрвээ ажил сайн яваа бол үргэлжлүүлнэ, үгүй бол солигдоно. Дөрвөн жилээр гарчихаад олигтой юм хийхгүй мөнхөрдөг, тэгээд бусдыг төдийгүй өөрийгөө залхаадаг байж таарахгүй. 23 хүнтэй байхаар төсөлд тусгасан Гүйцэтгэх хороонд ч хамаатай асуудал юм.

Улс орон, нийгэм, технологи, үйл явц асар түргэн өрнөж байхад сэтгүүлчдийн байгууллага хуучны намын их хурал юмуу одоогийн сонгуулийн мөчлөг бараадан гэлдрэх албагүй төдийгүй ёсгүй.

Сонинууд телевизүүдийг бодвол арай шударга. Өнгөрсөн зун Мэдээллийн технологийн үндэсний паркийн хурлын заал, үзэсгэлэнгийн танхим хоёрыг ямар ч тайлбар, өдөр сударгүйгээр гэнэт хаагаад засварлаж эхэлснийг анх “Өдрийн шуудан” анзаарч Ц.Анандбазар захиралтай “Сод Монгол” компанитай холбоотойг илчилсэн санагдана. Харин “Өнөөдөр” сонин саяхны нэг дугаарын тэргүүн нүүрнээс эхэлсэн томоос том сурвалжлагад энэ явдлыг улаан, цагаан дээрэм гэж нэрлээд МТҮП-ийн гүйцэтгэх захирал Ё.Сүхбаатартай ярилцаж төсвийн байгууллага учраас байр саваа түрээслүүлэхээс өөр аргагүй талаар баахан гомдоллуулж төгсгөсөн байлаа. 

Төр өөрт нь хариуцуулсан энэ барилгын (зөвхөн байршил нь олон тэрбумаар үнэлэгдэх биз) тэн хагасыг тавиад туучихсан даргын яриа хачин санагдаж хэн болохыг нь хальт сураглав. УИХ-гишүүн Э.Мөнх-Очир нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга байхдаа дороо авч ажиллуулсан, хотын ерөнхий менежерээр дэвшихдээ үүрэг гүйцэтгэгчээр үлдээж байсан чин үнэнч нөхөр ажээ. Харин сонгуулийн дараа гэнэтхэн Монголд өөр олдоогүй цорын ганц мэдээллийн технологийн менежерээр тодруулж энэ суудалд тавьжээ. Одоо Мөнх-Очир, Анандбазар нар ямар холбоотойг бага сага мэддэг хүнд энэхүү өнгөт дээрмийн учир начир зах зухаасаа тодрох биз. Эртнээс бодож боловсруулсан операци. Эхлээд хүнээ чимээгүйхэн аваачиж тавьсан. Тэр нь “Сод Монгол”-той сэмээрхэн гэрээ байгуулсан. Цаадах нь арай эрт даварч нэг ам.метр талбайг дөнгөж 5000 төгрөгөөр түрээсэлснээ ч төлөхгүй эрхэлсэн. Шүүхдэлцэж жүжиглэсэн нь хожим “Аймаар юм болсон. Үзэлцээд үзэлцээд бараагүй” гэж хэлэхийн тулд.

Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч Ц.Анандбазарын “Сод Монгол” компанийн дээрэм зөвхөн МТҮП-аар хязгаарлагдахгүй. Өнгөрсөн зун нийслэлийн өмчид байдаг Соёлын төв өргөөний нэгээхэн хэсгийг хувьчилж аваад засварлаж эргэн тойрны дундын болон нийтийн эзэмшлийн газрыг хашаалж авсан учрыг сонирхоход “өрөндөө авсан” гэв. (Юун сонгон шалгаруулалт, өрсөлдөөн?!)

“Сод Монгол” компани МТҮП-ын тэр хэсгийг бас л өрөндөө авч таарна. Ганц, хоёр жилийн дараа “Өргөө синема”-г байгуулсан хөрөнгө зардлаа хэдэн зуун саяар үнэлж нэхэхэд Ё.Сүхбаатар дарга “манайх төсвийн байгууллага учраас арга алга” хэмээн гоншигноход бэлэн суугаа. Эсвэл амжаад бултчихсан байна. Ингээд МТҮП-ийн барилгын хагас “Сод Монгол”-ын өмч болно. Дараа нь давуу эрх ярьж үлдсэн хэсэгт ч санаархаж мэднэ. Мартсанаас, III,IV хороолол дахь том “Өргөө” кино театрыг “Сод Монгол” хэзээ, ямар тендерээр, хэнтэй өрсөлдөөд хувьчлаад авчихсан юм бол?

Энэ бүхэн бол нийслэлийн экс Засаг дарга М.Энхболдын эхлүүлсэн ”хүрээ” маягийн хувьчлалын үргэлжлэл юм. Ерөнхийдөө нийтэд зарлахгүй, өрсөлдүүлэхгүйгээр хотын өмчид хэн нэгний хөрөнгийг оруулж хувь эзэмшүүлээд сэмээрхэн хувьчилж өгөх арга юм. М.Энхболдын үед “Тэнгис” кинотеатрт солонгосчууд засвар хийгээд л 80 хувийг эзэмшдэг болжээ. Барилга, бас доорхи газар хоёроос дутахгүй өртөгтэй засвар гэж байх уу? Тэгвэл Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд жил бүрийн зун М.Энхболд тэргүүтэй баяр наадмын комисс улсын төсвөөс мөнгө гаргуулж засвар хийлгэдэг атал 51 хувь нь хувьчлагдсан төдийгүй нийслэлийн эзэмшдэг хувь огт нэмэгддэггүйн нууцыг тэр л мэднэ. ”Улаанбаатар” банк, “Улаанбаатар даатгал”-ыг бас л М.Энхболдын үед иймэрхүүгээр хувьчилсан нь хожим мэдэгджээ. ”Ард”, “Од” кино театрууд ч ялгаагүй.  

М.Энхболдын “хүрээ” хувьчлалын нарийн ухаан, ул мөр үлдээдэггүй нь хотын дараачийн эрх мэдэлтнүүдэд гүн сэтгэгдэл төрүүлж бахархан дууриасан юм. Одоо ид шуугиж байгаа “Өргөө” зочид буудалд “Хар дун” нэртэй компани хөрөнгө оруулахаар амлангуут  75 хувийг өгчихсөн нь Нямдорж сайдын ачаар саяхан ил болсон билээ.  

Саяхан болтол нийслэл хот өөрийн өмчийн UBS телевиз, ”Улаанбаатар” радио, бас “Улаанбаатар таймс” сонинтой байсан. Аливаа хэвлэл мэдээллийн хувьд бурууд нүд хурц байж, тэр тусмаа хотын өмч хөрөнгийг идүүлж уулгахгүй “хүүе хайя” хэмээн дуугарч байх үүрэгтэй ч цаадуул нь арван хэдэн жил тэжээж таргалуулсан төдийгүй бөөн өмч хөрөнгө тасалж өгөөд ”хүрээ” маягаар учрыг нь олсон билээ. Харин “Улаанбаатар таймс”  сонинд буюу цаана нь байсан нөхдүүдэд хэвлэх үйлдвэрийн барилгыг хотын төвийн газартай нь хамт залгиулахыг оролдож хэтэрхий шунасан тул цаадуул хахаж цацаад  баригдчихав.  

Харин Соёлын төв өргөөг арай өөрөөр, энд тэндээс нь таслан хувьчилж эхлэв бололтой. Нийслэлийн өмч хувьчлал “сод” хувилбараар үргэлжилж байна.

- Та уурхайтай юу?

- Надад уурхай байхгүй гэж түс тас хариулаад үргэлжлүүлэн өмөөрсөн эрхэм гишүүн маань сонирхлын зөрчилгүй тул компанийн захирлууд ба иргэдийн хөдөлгөөнүүдийн хажууд зөвхөн үнэн зөвийг хэлсэн ганц хүн болж гялалзлаа.  

Тэрбээр газар төнхөж шороо овоолсон уурхайгүй гэж яах аргагүй үнэнээ хэлжээ. Харин өөрийн мэдлийн хэд хэдэн компанийн нэрээр ашигт малтмалын лицензүүд, түүний дотор Дархан-Уул аймагт алт олборлох лиценз аваад хадгалсан өөр үнэнээ нууж чадав. Асуугаагүй юм чинь. Хэрвээ урт нэртэй хууль бүтэлгүйтвэл кёкүшюзаны уурхай шууд нээгдэнэ. Худлаа хэлээгүй. Цэв цэвэрхэн.

Энэ болон бусад сэтгүүлчдийн оновчгүй асуултуудаар дасгал сургууль хийсээр байгаад Кёкүшюзаны амны фигур маш гоё болсон байна. Тун саяхан УИХ-ын ажлын хэсэгт багтаж Төв аймгийн Заамар, Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын нутгаар явахдаа нинжа нарын фонон дээр “энийг ашиглаж энэ компаниудыг ингээд хөөгөөд гаргачих юм бол бид найрын ширээний нэг ёсондоо л ууц гэсэн үг, нэг ёсондоо бид нар ах дүү төрөл саднаараа бүгд нүүгээд бүгд улсаасаа юм гуйхгүй бүгдээрээ л нинжа болчихмоор байна, ихэнх нь тэгээд ингээд бас ингээд яриад хүмүүсээс асуухлаар бүгдээрээ л нинжа болох сонирхолтой ямар ч нөхөн сэргээлт байхгүй хэдэн газар газрууд үлдээд,  орон нутагт нь ямар нэгэн тийм үлдсэн юм байхгүй, энийг бас өнөөдөр энэ дээр нь ирээд бас яг ингээд нүдээр харахад ойлгож байна” (үг үсэггүй сийрүүлэв) гэсэн ярилцлага өгснийг “25-р суваг” үзүүллээ. Батлагдсан хуулийг сахиулах үүрэгтэй гишүүн өөрөө эсрэг аашилж, бас даапаалж зогсоог ойлгоогүй сэтгүүлч “эрхэм гишүүн хуулийг цаг алдалгүй хэрэгжүүлэх  ёстой гэж үзэж байна” хэмээн даган баясав.

Уг нь хөдөөнөөс биш нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргээс сонгогдсон эрхэм гишүүн 2008 оны сонгуульд нэр дэвшихдээ 10 мянган залууг Япон явуулах гэсэн юм, та нар явахгүй биз хэмээн ажилгүйчүүдийг ангалзуулж байгаад сонгогдсоныг NBS саяхан сөхсөн юм. Гэтэл хэдхэн хоноод хэвлэл мэдээллийн шүүмжлэлийн мөрөөр гайхалтай түргэн арга хэмжээ авч “УИХ-ын гишүүн Батбаяр амалсан ёсоороо Японд явуулж эхэллээ” гэсэн бахдмаар оршилтой сурвалжлага гаргахыг харваас 4-р цахилгаан станцын цехийн дарга, инженер нарын 6 хүнийг мэргэжлээр нь Япон руу хэдэн сар туршлага судлуулахаар үдэж өгч байлаа. Яахав, тэднийг СХД-ийн иргэдэд тооцвол (IV цахилгаан станц тус дүүрэгт байрладаг) зургаа хасагдаж одоо дөнгөж 9994-г явуулах үлджээ. Кёкүшюзанд юухан байхав, дахиад хэдэн төлбөртэй сурвалжлага үзүүлээд “явуулаад л байгаа ш дээ” гэж ярьж зогсох биз. Худлаа яриагүй.

Зарим сонин ирээдүйн ерөнхийлөгчийг хүмүүжүүлэхээр амалсан байдаг. Даанч манай хэвлэл мэдээлэл бүхэлдээ маргаашийн байтугай өчигдрийн ерөнхийлөгч, өнөөдрийн гишүүд, сайд, жижиг даргыг ч барахгүй байна. Яагаад гэвэл онож асуудаггүй буюу яг хариултыг нэхэж чаддаггүй. Сонины олон нүүрийг задартал чигждэг, гуч дөчин суваг солиод эргэж ирэхэд чалчиж л суудаг урт ярилцлагуудад эрхэм улс төрчийн амьдралын зам, суут ухаан, гэхдээ түүнийгээ огт хүлээн зөвшөөрдөггүй даруу зан, монгол хүн юм чинь морь уяхаас өөр аргагүй, хөл дүүжлэх хэдэн ямбий жиптэй, ирэх сонгуульд дэвшинэ гэхээс уур хүрдэг ч нам нь дэвшүүлчихвэл … бүгд багтдаг. Харин хөрөнгө орлогоо нуусан, тендерийн будлианд нэр нь цохиж яваа тухайд тэмээ унаад явахлаар нохой хуцаад байх юм, хэн гэдгийг мэднэ, гэхдээ нэрийг хэлээд яахав, монголын төр өөртөө зүтгэсэн хүнд халтай, одоо ямар 37 он биш, эр хүн алдаж онодог гэх мэтчилэн түүх, гүн ухаанаар оргилж төгсдөг.

Улс төрчид юуг нууж байна, тэр нь тэдний жинхэнэ нүүр царай юм. Сэтгүүлчид зөвхөн асууж хэлүүлж чадахгүй байгаа бол дүүрсэн хэрэг. Харин улс төрчдийн харлаж бохирдсон нүүр царайг хамгийн сайн цайруулагч, найзлаад, тохироод, төлөөд, гэрээлээд ашигладаг тийм хүмүүс болж хувирдаг нь харамсалтай. Юун хоточ нохой. Манай сэтгүүлчид улс төрчдийг маш буруу хүмүүжүүлж байна. 

Монголчууд, дагаад (эсвэл дагуулаад) монголын сэтгүүлчид дэндүү том жаалдаг. Дандаа агууг хүснэ. Төрийн ордноос гадагш,  геополитикээс ойр, бодлогоос доош, улс төрөөс жижиг юмыг тоохгүй. Тоосон ч гүйцээдэггүй. “Нарийн ширийнд нь чөтгөр бий” гэж барууныхан ярьдаг.  Тэнд ямар нэгэн улс төрчийн “но” цухалзангуут сэтгүүлчид очоод шавчихдаг бөгөөд салахгүй. 

Тэгвэл саяхан манай хэвлэл мэдээллийг хүлээж ядаад цөхөрсөн мэт Н.Энхбаяр Ц.Нямдорж хоёр бие биенийхээ баримтыг өөрсдийн биеэр дэлгэж тавилаа. Зөвхөн үүний дараа экс Ерөнхийлөгчийн TV9 телевизийн сэтгүүлчид Ц.Нямдоржийн түрээсийн байр болон хүүхдүүдийн хаусыг хайж олоод өнгө будагтайгаар үзүүлж тайлбарлав. Харин Н.Энхбаярын баримтын (хэвлэх үйлдвэр, “Өргөө” зочид буудал гэх мэт) хойноос тэгэж явах телевиз алга. Нээрээ нэг сэтгүүлч зүрхэлж асуугаад “Чи мэргэжлээ ашиглаад эрэн сурвалжлахгүй юу” гэж амаа таглуулсан гэнэ.

Бямба гаригт Н.Энхбаяр дахиад өрслөө. Нямдоржийн эхэлснийг хуулийнхан (гэхдээ хэвлэл мэдээлэл биш) үргэлжлүүлж болзошгүй тул “Өргөө” зочид буудалд их хэмжээний хөрөнгө оруулсан нь үнэн,  гэхдээ хувьчилж аваагүй, зөвхөн хувьчлагдах шатандаа яваа гэсэн гайхалтай тайлбарыг TV9-өөр хийлгэв.  Хувьчилж аваагүй байж нийслэлийн өмчид бөөн мөнгө оруулдаг буян хишиг дэлгэрсэн сайхан эрхэм! Гэхдээ дөрвөн жилийн өмнө энэ буудлыг дэндүү хямдхан хувьчилсан, бас зургаан жилийн өмнө хэвлэх үйлдвэрийн барилгыг Ерөнхийлөгч авчихлаа гэж шуугихад сэтгүүлчид асуусан, яг хариултаа нэхэж чадсан бол энэ хүнийг эртхэн хүмүүжүүлж, Ц.Нямдоржийн савраас ч аврах байсан. Бас Нямдоржийг өөрийг нь хүмүүжүүлж чадалгүй алдчихсан нь сая тодорхой боллоо. Пин, хаус хоёрыг мэдэн будлиад л …

2008 оны УИХ-ын сонгуулиар яасан билээ? АН 1,5 сая, МАХН 1 сая төгрөгийг амлахад иргэд сонгуулийн маргааш өглөө эрт,  бэлэн тоолж өгнө, жил болгон… гэх мэтээр баярлан угтсан. (Одоо бол ирэх 2012 оны сонгуулийн урьд өдөр өгч дуусгана гэж байгаа). Чухам алин болохыг ганц ч сэтгүүлч асуух сөхөөгүй сурталчилгаанд гүйж явжээ. Манай төр тэр сонгуулийн дараа 5 хүнийг буудаж алсан буруутныг тогтоож чадалгүй дараачийн сонгуультай золгоход бид яаж ч чадахгүй байна. 

Монголд эрхбиш чөлөөт хэвлэл мэдээлэл байгаа болохоор эгзэгтэй баримт мэдээлэл (эсвэл түүний сэжүүр)  дэлгэгддэг атал сэтгүүлчид маань ухаж төнхөхгүй, тэгэсхийгээд орхидог хэвээрээ. “Монгол” нэртэй телевизийн ярилцлагын үеэр МАХН-ын нарийн бичгийн дарга Ц.Сүхбаатараас “Тусгаар тогтнолын ордон”-д хэн хэн хандив өргөснийг асуухад “Нуугаад байх юм байхгүй” гэж тун цовоо эхэлж 14 тэрбумын есийг улсын төсвөөс авснаа хэлээд зогсоход хөтлөгч дагаад зогслоо. Тэгснээ намын бодлого, мөрийн хөтөлбөр асууж хамтдаа тэнээд явчихав. “Монголын алт” буюу МАК 1 тэрбум, MCS-ээс 1 тэрбум, УИХ-ын гишүүн Чойжилсүрэнгийн “Хурд”  компани 1 турбум, араас нь Дамба-Очирын “Очир төв” … гээд урсгахгүй байсан ч хамаагүй нэхэх байсан юм. 

Факт, факт, факт. Ганцхан сум гэдэг шиг заримдаа ганц факт хангалттай байдаг. Холдох тусам тайлбар, сэтгэгдэл, бодол, бодлогширол болоод явчихна. Байгаль орчныг олз ашгийн төлөө улайрал, цэвдэг сэтгэл, хариуцлагагүй явдал энэ тэр биш, тов тодорхой овог, нэр зүүсэн компанийн захирал, нинжа нар сүйтгэдэг.  Авлигыг хүний шунал, арын хаалга, хуулийн цоорхой биш бас л овог, нэртэй албан тушаалтан, хүмүүс өгч авалцдаг. Гэтэл байгаль орчин аймаар бохирдож байна, авлига хавтгайрлаа, өмнөх сонгууль шударга биш болжээ (хэн яаж нотолсон юм бэ?) гэх мэт хаа нэгтээ сонссон мундаг “факт”-уудыг тойрч бясалгасан, сэтгүүл зүйн наад захын хэн, юу, хэзээ, хаана, яагаад, яаж гэдэгт хариулахын оронд эцэс төгсгөлгүй бодлого, арга хэмжээ, хөтөлбөр, хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, хэрэгтэй,  шаардлагатай, цаг нь болсон тухай том том юм яриад газарт бууж чаддаггүй хов хоосон нийтлэл, нэвтрүүлгүүд пиг дүүрэн.

Факт талаасаа сонинууд хамаагүй илүү, гэхдээ иргэдийн олонхи зөвхөн телевизор үздэг.