“Үнэгүй” vs “Зар мэдээ, сурталчилгаа” ба “Шуурхай зар”

Хэдэн долоо хоногийн өмнөөс нийслэлийн гудамжаар ийм нэгэн сурталчилгааны самбарууд жагссан билээ.

Удалгүй www.unegui.mn сайт нээгдэж, харин цаасан дээрх “Үнэгүй” (“Түмний зар сонин”) сонины анхны дугаар 2009 оны 6-р сарын 15-нд хэвлэгдэн гарав. Зарын хэмээх хоёр сонин сүүлийн 10 гаруй жилийн турш эзэгнэж байгаа зах зээл рүү цөмөрч орох гэсэн ээлжит оролдлого энэ болой.

Тэр хоёр сониныг бүгд мэдэх учраас дэлгэрэнгүй танилцуулахгүйгээр зарим нэг баримтыг дурдаад орхиё. Анхных нь “Шуурхай зар”. 1990-ээд оны эхээр мэндэлсэн зах зээлийн анхдагчдын нэг бөгөөд “Зарлан мэдээлэх чөлөөт хэвлэл” тодотгол нь тэр цагаас үлджээ. Эрхлэн гаргагч “Ширэвгэр” компанийн захирал Г.Төмөрбаатарт одоо улс төрд орж Сүхбаатар дүүргийн Засаг даргын суудалд суусан байна. Тус сонин одоогоор вэб сайтгүй.

Хоёрдахь нь “Зар мэдээ, сурталчилгаа”. Онцлог гэвэл зарыг зарын цэгүүдэд биеэр төдийгүй БаянСАТУ1904 лавлах утас, Мобиком, Скайтелийн утсанд мессежээр, бас www.zarsonin.mn сайтад гишүүнээр элсүүлж мөнгөөр цэнэглэх данс ашиглан хүлээн авч сониндоо нийтлэхээс гадна хэдэн өдрийн дараа сайтдаа тавьдаг юм байна.

“Шуурхай зар”, “Зар мэдээ сурталчилгаа” хоёр нэлээн төстэй. Хоёулаа 4000 орчим хувь хэвлэгддэг гэсэн тоо бий. Адилхан А3-ын 60-70 нүүрээр долоо хоногийн Мягмар, Баасан гаригт зэрэг хэвлэгддэг. Худалдах үнэ нь нэмэгдсээр одоо яг адил 800 төгрөг болсон. Хоёулаа зарыг төлбөртэй хүлээн авч , сониноо 800 төгрөгөөр зардаг. Тэд ийнхүү Монгол дахь зарын сонины жишгийг тогтоожээ. Тэгвэл “Үнэгүй” тэднийг дууриахдаа долоо хоногт нэг удаа Даваа гариг бүр хэвлэгдэхдээ зарыг утас ба мессежээр үнэгүй хүлээн авснаараа нөгөө хоёрыг давж гарахаар тооцоолжээ.

Юу болохыг харж л байя. Өнгөрсөн жилүүдэд зарын сонин гаргаж зах зээлд тогтох гэсэн оролдлогууд зөндөө байж ялангуяа ажлын зар, орон сууц, автомашин гэх мэтээр төрөлжиж ялгарахыг хичээсэн хөл дээрээ тогтсон нь үгүй. Зөвхөн энэ онд гэхэд “Хамгийн ШУУРХАЙ ЗАР МЭДЭЭ, мэдээлэл” (нэрээрээ төөрөгдүүлж байгаад худалдагдах гэсэн оролдлого бололтой) сонин нэмэгдсэн ч нөгөө хоёрын цаанаас цухуйхгүй л байна. www.topzar.mn сайт нь хаалттай.

Бас www.zarmedee.mn гэдэг “Үндэсний зарын портал сайт” бий. “Зараа үнэгүй өг, Зараа үнэгүй үз” гэсэн урианаас бүх юм ойлгомжтой. Гэхдээ зөвхөн онлайн учраас жирийн уншигчид бараг мэдэхгүй.

Зарын цаасан сонинууд, тэр дундаа “нөгөө хоёр” байр сууриа тавих хараахан болоогүй…

TV Zone vs Тop Info TV

Зурагтын мэдээ бол телевизорын дагуул. Долоо хоногт нэг, жилдээ 52 удаа солигддог дагуул. Таны санаанд хамгийн түрүүнд “зуугийн мэдээ” орж байгаа биз. Өнөөдөр “ТВ долоо хоног”, “ТВ суваг” (Монголын телевизүүдийн холбооны дэргэдэх гэсэн тодотголтой), “ТВ элч” (МҮОНРТ-ийн), “Танайд хоноё”, (бас “ТВ толь” гэх мэтийн нэг удаагийн оролдлогууд зөндөө) сонинууд хэдийнэ 200 төгрөгийн үнэтэй болж өнөөдрийн олон телевизийн мэдээг эмх замбараагүй унжралдуулан нийтэлж орхидог хэвээрээ ч янз бүрийн зар мэдээ, реклам сурталчилгааг өнгөтөөр тавьдаг, бас хямдхан тул байр сууриа хараахан алдаагүй өдий хүрчээ. Гэхдээ хэдэн саяын үнэтэй Bravia телевизорын хажууд “зуугийн мэдээ” юмуу өдөр тутмын сонины “мэдээтэй” нүүр нугларан хэвтэх зохимжгүй харагдана.

Сэтгүүл бол өөр хэрэг. Ноднин телевизийн мэдээний сэтгүүлүүд шинээр гарч ирсний эхнийх нь UBS телевизийн эрхэлдэг TV Zone юм.

Дараачийнх нь “Top Info TV (хамаг чухал үгсийг хамсан яасан ховдог нэр вэ?) сэтгүүл. Дээр дурдсан “TV суваг” сониныг, бас “Ноён зууч 1950” утсыг эрхэлдэг “Билэгт дөлгөөн” ХХК-ийн хэвлэл юм байна. Хоёулаа 999 төгрөгийн үнэтэй. (Нэг төгрөгийн хариулт өгдөг болов уу?).

Өнгөрсөн сард Next Week нэртэй гуравдахь сэтгүүл мэндэлжээ. Хуудас цөөн, үнэ хямдхан – ердөө 300 төгрөг. Гурвуулаа гадаад нэртэй сэтгүүл байна.

Яг одоогоор TV Zone, Top Info TV сэтгүүлүүд ширүүн тулж байгааг UBS ба TV9 телевизээр явах шинэ дугаарын сурталчилгаанууд, бас “Номин”-гийн бүх супермаркетад зэрэгцэн зарагдаж байгаагаас та анзаарсан байх. Хоёуланд нь элдэв мэдээ, сонирхолтой ярилцлага, өгүүлэл, орчуулга, зураг, зөвлөгөө, англи хэлний хичээл пиг дүүрэн нийтлэгддэг юм байна.

Миний хувьд телевизийн мэдээ нь чухал. Хоёуланг авч үзвэл харамсалтай нь гял цалыг эс тооцвол “зуугийн мэдээ”-нээс дээрдэх юм алга: нөгөө л холион бантан. Уншигчид (үзэгчид) өөрт хэрэгтэй телевизийн суваг, өдөр цагийг олохын тулд бөөн эрэлд мордоно, дээрээс нь жижигхэн үсгээр хэвлэдэг тул томруулдаг шил шаардагдана. Нэвтрүүлэг, киноны тайлбар, танилцуулга байхгүй. Ингээд телевизийн мэдээний сэтгүүлийн хамгийн муу нийтлэл нь телевизийн мэдээ болж таарлаа. Япончууд нэг мундаг цаг бүтээсэн нь радио сонсгож телевиз үзүүлэхээс эхлээд тоглоом тоглуулдаг, тоо боддог, ном ярьж өгдөг, агаарын хэм, эзэмшигчийн цусны даралтыг хүртэл хэмждэг гээд түмэн үйлдэлтэй мөртлөө цаг, минутийг заалгахыг мартчихсан байжээ гэдэг шиг.

Top Info TV сэтгүүл янз бүрийн телевизийн нэвтрүүлэг, тэдгээрийн сэтгүүлч, уран бүтээлчдийг дугаар бүртээ аятайхан танилцуулдгаараа давуу боловч бусад сэдвээр задгайдуу. Харин TV Zone сэтгүүл илүү соёлтой ч ерөнхийдөө UBS-ийн Zone-д хашигдсан санагдав.

Бид нэг хүнийг шоронд мартсан юм шиг байна …

“Иргэдийн шударга шүүх” ТББ-ын тэргүүн Х.Бат-Ялалт дөрвөн сарын ял аваад шоронд сууж байгаа. 2-р сарын 18-нд Ганцхудагт болсон шүүх хурал дээр түүний эсрэг 5 үндэслэлээр ял тулгасны 4 нь нурж, харин тав дахь буюу жилийн өмнө Х.Бат-Ялалтын хийлгэсэн хэвлэлийн хурлаас “Өдрийн сонины” сурвалжлагч Б.Цэцэгдэлгэр мэдээ бичихдээ хоёр дүүргийн нэрийг сольж бичсэнийг нотлох баримтад авч 4 сарын хорих ял оноосон юм. Тэр үед Бат-Ялалт сэтгүүлч охидыг буруу зөрүү бичихвий хэмээн сэргийлж хэвлэлийн мэдээ бэлтгэж тараасан ч Цэцэгдэлгэр алдаа гаргачихжээ. Тэгсэн мөртлөө Бат-Ялалт тэгэж ярьсныг л би бичсэн гэж зүтгээд ядахдаа ноорог, тэмдэглэлийн дэвтэр гээд юу ч үзүүлээгүй ажээ.

Х.Бат-Ялалт “би зөв ярьсан, харин сэтгүүлч алдаа гаргасан бол түүнтэй хариуцлага тооц” гээд Цэцэгдэлгэртэй барьцаж болох байсан ч тэгээгүй бөгөөд эр хүн шиг байж цаашаа ачигдсан гэж ойлголоо. Түүний өмгөөлөгч Самбуугийн Сүрэнжав ч гэсэн сэтгүүлчийг буруутгаад яахав дээ гээд ярьж суусан.

Харин Б.Цэцэгдэлгэр дээрх шүүх хуралд гэрч болж мэдүүлэг өгсөндөө туйлаас гомдсон сурвалжлага бичиж “Сурвалжлагч хэвлэлийн бага хурлын мэдээ бичсэнийхээ төлөө гэрч болов” хэмээн гарчиглажээ. Уг нь мэдээ бичсэний төлөө биш, харин буруу бичсэнийхээ төлөө гэрчээр дуудагдсан баймаар. (Бусад сонин хэвлэлийн сурвалжлагчид зөв бичсэн учраас гэрч болоогүй). Цэцэгдэлгэр сурвалжлагаа “Ийнхүү сэтгүүлч хүний нэр төр, алдар хүндийг гутаасан гэх шүүх хуралд гэрч болж мэдүүлэг өглөө. Бусад оронд үүнийг хуулиар хориглож, сэтгүүлчийн хэвлэн нийтлэх эрхийг нь хангасан юм байдаг юм билээ” хэмээн дэвэн дэлхийтэй барьцаж төгсгөсөн байна.

“Өдрийн сонины” сэтгүүлч Б.Цэцэгдэлгэр бас л алдаа хийчихжээ. Сэтгүүл зүйн ном сурах бичиг, гарын авлагад зөв бичээд байхад л ингэж буруу ойлгоод байх юм даа.

Түүнийг сурвалжлагаа хэвлэлд шилжүүлэх мөчид шүүхийн шийдвэр хараахан гараагүй байсан ч тэр оройдоо Бат-Ялалт 4 сарын ял авсныг Цэцэгдэлгэр маргааш, нөгөөдөр, нөгөөдрийн цаад өдөр гээд лав 3-р сар гартал сониндоо мэдээлээгүй юм. Дахиад буруу бичээд ялыг нэмүүлэхээс айсан гэж найдья. Харин Бат-Ялалтыг суллагдаад гарч ирэхээр очиж уулзаад уучлал гуйгаасай даа. Гэхдээ битгий бичээрэй. Бас алдчихвал буцаагаад суулгачихаж мэднэ…

“Сэрүүлэг”-т ажилладаг тэнгэрийн бүсгүй сэтгүүлчид ..

Дуучин Дэлгэрмөрөн ба “Сэрүүлэг” сонины хооронд бараг л үхэх сэхэхээ үзэх тулаан шүүхийн танхимд болохоор зарлагдсан боловч шал пал хийгээд замхрав аа.

2-р сарын эхээр “Дуучин Т.Дэлгэрмөрөн нялх биетэй эхнэрээ хэвтэрт ортол нь зоджээ” гэсэн гарчиг бүхий нийтлэл “Сэрүүлэг”-т гарсан билээ. Монголын бүх бүсгүйчүүдийг тэнгэрт тултал өргөмжилж чаддаг ( “Хайрт минь, хань минь” дууг нь сонсоод ийм сайхан хоолой тэнгэрээс л заяадаг байх гэж бодсон шүү) мөртлөө нэгийг нь сугалж аваад балбаж суудгийг мэдсэн уншигчид түүнийг харааж ерөөж эхэлмэгц дуучин маань хэвлэлийн хурал зарлаж эхнэрээ дагуулсаар орж ирээд няцаалт хийлээ. “Хэвтэрт ортлоо зодуулсан” эхнэр нь зүв зүгээр явааг бүгд харав. Нийтлэл гарсны дараа, бичсэн сэтгүүлчийг олж уулзахаар сонины редакци дээр очиход цаадуул нь бөмбөг хөөлгөөд явуулсныг хэлээд Дэлгэрмөрөн ”Би энэ сонинтой нэгийгээ үзнэ. Та нар битгий захиалаарай. Ийм ёс зүйгүй сонинг байхгүй болгоно” гэж амаллаа. Энэ бол хувь ширхэг нь тасралтгүй буурч (өнөөдөр яг хэдэн хувь хэвлэгдэж гардгаа тас нуудаг) байгаа сонины хувьд тун ноцтой заналхийлэл!

Маргааш нь ГХЯ-ны Дипломат байгууллагын үйлчилгээ, аж ахуйн газрын даргаас чиглэл авсан бололтой “Сэрүүлэг” сонины ерөнхий эрхлэгч, редактор , хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга гэсэн Өлзийдэлгэр, Жаргалсайхан, Хишигсүрэн нарын дөрвөн бүсгүй сөрөг хэвлэлийн хурал хийж дуучинг өөрийг нь шүүхэд өгөх болсноо мэдэгджээ. Авгайгаа 100 хувийн баталгаатай зодсон, шинэ он гарсны дараахан болсон явдал, харин ч бид хүндлээд өдөр судар зэрэг тодорхой мэдээллийг нь хасаад бичсэн, бүх баримтыг зөвхөн шүүх дээр дэлгэж Дэлгэрмөрөнг нам болгоно гэлээ. Тэгснээ “чөлөөт хэвлэлийн магнат”-ын өнгөрсөн арван хэдэн жилийн гавъяаг тоочоод  ийм агуу сониныг хаана гэж хэлсэн нь мянга түмэн уншигчдыг төдийгүй монголын чөлөөт хэвлэлийг, ерөөсөө хэвлэлийн эрх чөлөөг доромжилсон хэрэг хэмээн загнасаар дуусгав.

Ингээд шүүхийн танхимаас мэдээ, сурвалжлага хүлээх л үлдэв. Гэтэл дуучин Дэлгэрмөрөн “Тэнгэрийн бүсгүй” тоглолтоо эмэгтэйчүүдийн баяраар хийх болсноо зарлаж сэтгүүлчдийг цуглуулахад тоглолтыг биш (тэртээ тэргүй сайхан болно, суудал пиг дүүрнэ) нөгөө хэргийг тэсч ядан асуухад, “Би хуулийн байгууллагад хандсан. Харин “Сэрүүлэг” сониныхон буруугаа хүлээж маргаашийн дугаартаа хүлцэл өчихөө амласан. Одоо энэ асуудал дууссан” гэжээ.

Үнэхээр маргаашийн “Сэрүүлэг”уучлал гуйлаа. Гарчиг нь: “”Дуучин Дэлгэрмөрөнгийн нэр хүндэд халдан “Тэнгэрийн бүсгүй” тоглолтыг нь болиулахыг санаархав”. Агуулга нь бүр агуу: “Дуучин Т.Дэлгэрмөрөн нялх биетэй эхнэрээ хэвтэрт ортол нь зоджээ” нэртэй нийтлэл нь сурвалжлагчийн буруугаас үүдсэн ташаа мэдээлэл байсан тул дуучин Т.Дэлгэрмөрөнгийн эхнэр, хүүхэд, аав ээжээс нь хүлцэл өчиж байна. Энэхүү нийтлэл нь дуучин Т.Дэлгэрмөрөнгийн олон улсын эмэгтэйчүүдийн баяраар хийх “Тэнгэрийн бүсгүй” тоглолтыг нь болиулах, санаатайгаар нэр хүндийг нь унагаах гэсэн оролдлого байсан нь тогтоогдсон болно. Иймээс дуучин Дэлгэрмөрөнгийн “Тэнгэрийн бүсгүй” тоглолтонд амжилт хүсч, цаашдынх нь амьдрал, уран бүтээлийн зам нь дардан байхыг хүсье” гэжээ.

Сайхан зальдаж байна аа. Дуучин Дэлгэрмөрөн эхнэрээ зодоогүй, гэхдээ “Сэрүүлэг” сонин бас буруугүй, харин нэр нь үл мэдэгдэх этгээдийн хорон санаат явуулга байж таарлаа. Хэрвээ дуучин Дэлгэрмөрөн шиг унаж босохоор өндөр нэр хүндтэй биш, шүүхэд хандаж чадахгүй жирийн нэгнээр энэ сонин яаж зугаацдаг бол?

“Сэрүүлэг”-т ажилладаг сэтгүүлч бүсгүйчүүд хааяа тэнгэрийн гэж хэлмээргүй аашлах юм даа…

Ц.Балдоржийн нэрэмжит сэтгүүл зүйн дээд шагналыг зарлав

Шинэ жил дөхөж хэвлэл мэдээллийн оны шилдгүүд сүлд модны дэргэд бөөн бөөнөөрөө тодрох цаг ирлээ. Монголын Сэтгүүлчдийн Нэгдсэн Эвлэл, Монголын Сонины Холбоо, Монголын Телевизүүдийн Холбоо, МАСЗХ, “Залуу удирдагч” сан, цагаан сараас өмнөхөн Хэвлэлийн хүрээлэнгийн оны шилдгүүдийн хувилбарууд мэндэхлээр өргөмжлөл, гуншингүй сонин хэвлэл, телевиз, радио, сэтгүүлч Монголд үлдэхгүй.

Өчигдөр “Монгол ньюс” компанийн мэдээллийн төвд нэрт сэтгүүлч Ц.Балдорж агсаны нэрэмжит сэтгүүл зүйн цоо шинэ шагнал бий болгосныг зарласан хэвлэлийн бага хурал хийлээ. Гэхдээ энэ удаагийн шинэ жилээр бус харин жил бүрийн 9-р сарын 20-нд буюу Ц.Балдорж агсаны төрсөн өдрөөр гардуулна. Шагналын болзлыг танилцуулсныг сонсоход зөвхөн сонинд хамаатай, иймээс өдөр тутмын юмуу долоо хоног тутмын сонинуудад (“Сэрүүлэг”, “Хүмүүс”, “Зиндаа” багтана гэсэн үг) хэвлэгдсэн сэтгүүл зүйн бүтээлүүдийн зохиогч ”би шагнал авья” гэж, эсвэл “түүнд өгнө үү” гэж редакци нь юмуу уншигчид дэвшүүлэх ажээ.

Шалгаруулах зөвлөл 9 хүний бүрэлдэхүүнтэй, түүнд “Монгол ньюс” группийн захирал Б.Нандинтүшиг, МУИС-ын сэтгүүл зүйн тэнхмийн эрхлэгч, доктор М.Зулькафиль, Радио, телевизийн дээд сургуулийн захирал, сэтгүүлч Э.Сонинтогос, Балдорж агсаны гэргий, “Улаанбаатар зочид буудал” ХК-ийн захирал Н.Шүр, “25-р суваг” телевизийн гүйцэтгэх захирал А.Авирмэд, МЗЭ-ийн гүйцэтгэх захирал, МҮОНТ-ийн удирдах зөвлөлийн дарга Х.Чилаажав, УИХ-ын гишүүн Ж.Энхбаяр, ахмад сэтгүүлч, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Х.Цэвлээ нар багтжээ.

Хэвлэлийн хурлыг “25-р суваг” телевизийн 2-р сувгаар шууд дамжуулахыг (ийм сайхан боломжийг Балдорж агсан сэдсэн байж таарна) үзлээ. Ерөнхийдөө сэтгүүлчдийг (бас редакцийг) бүтээлээр нь шалгаруулна, үүнд сэтгүүл зүйн бүх төрөл зүйл хамаарна гэж ойлголоо. Гэтэл зарим шүүгч ердийн мэдээг ч хамаагүй шалгаруулах тухай дуугарсан бол нөгөө нь сэтгүүлчдийг сар сараар зогсоо сунгаж оноогоор байр эзлүүлж байгаад дүгнэх юм болоод явчихав. Сэтгүүлч маань амралтаа авбал яах болж байна?

Тэгтэл сэтгүүл зүйн доктор М.Зулькафиль сурвалжлагчид ярилцлага өгч “Манай ХЗДХЯ-нд 2500 хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл бүртгэгдсэн нь эрүүл үзэгдэл бус” гэж хаа сайгүй хэлдэг тэр юмаа давтаж,  үүнийг цэгцлэхийн тулд энэ шагналыг бий болгосон гэсэн утгатай сонин тайлбар хийж орхив.  Наадах чинь 1990-ээд он, харин одоо 2008 он. Хүн бүр хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөг эдэлдэг ардчилсан Монгол улсад 2500-хан сонин, хэвлэл, радио, телевиз зүгээр л бүртгүүлсний төлөө (ихэнх нь үйл ажиллагаа явуулдаггүй) ингэж сүр бадруулах хэрэг байна уу? Зулькафиль доктор Интернэтэд орж тэнд байгаа сайт, блогуудыг тоолж гаргаад цэгцэлнэ гэж давхивал яана аа!  Энэ чухал шагналын комиссыг иймэрхүү хүн онол талаас нь  удирдаж будлиулах вий дээ. “Гурваас илүүгүй сэтгүүлч баг болоод бүтээлээ дэвшүүлж болно” гэх мэт хачин заалт харагдана. Хамтраад бичиж барина гэсэн санаа алга.  Тэгэхлээр тус тусдаа хийсэн бүтээлээ нийлүүлж байгаад хавсайдаж болохнээ?

Хэвлэлийн хурлын зааланд Ц.Балдоржийн нэрэмжит шагналыг Америкийн Пулицерийн шагналтай байн байн зүйрлэж байлаа. Үнэхээр төстэй шагнал болоосой. Жозеф Пулитцер (1847-1911) америкийн сэтгүүлч, сонины эзэн байсан бөгөөд нас барахаасаа өмнө Колумбийн их сургуульд гэрээсэлж үлдээсэн 2 сая долларын зарим хэсгээр түүний нэрэмжит шагналыг болгосон нь өнөөдөр Америкийн сэтгүүл зүйн дээд шагнал юм. Одоо жил бүр сонины голдуу сэтгүүлчдийг 21 (!) ангиллаар шалгаруулж тус бүрт 10000 доллар олгодог гэсэн.

Гэхдээ Пулитцерийн шагналыг тойрсон маргаан үе үе дэгддэг. Худлаа баримт зохиогоод шагнал хүртчихсэн сэтгүүлч илчлэгдэж буцааж байсан түүхтэй.  Тэгвэл Ц.Балдоржийн нэрэмжит шагналыг монголын сэтгүүл зүйн дээд шагнал болгохын тулд тов тодорхой зарчим боловсруулж, нэгд нэгэнгүй бодож боловсруулсан дүрэм журмын дагуу ажиллаасай. Өчигдрийн хэвлэлийн хурлыг үзэхэд тэгэж тогтсон юм алга, иймээс шүүгчид санаанд орсноороо дуугарч бараг л сэтгэгдлээ ярих шиг санагдсан.

Өнөөдөр мэдээ, “бизнес мэдээ”-гээ ялгахаа больсон монголын сэтгүүл зүй хэмээх холион бантан, дөнгөж сая сонгуулийн найрнаас буусан сэтгүүлчид дундаас юм олно гэдэг маш хэцүү байх шүү…

Нийслэлийн өдрийг “Улаанбаатар таймс” сонин 10-р сарын 12-нд тэмдэглэв

Уг нь нийслэлийн өдрийг жил бүрийн 10-р сарын 29-нд тэмдэглэдэгсэн. Харин нийслэлийн нэрийг зүүсэн “Улаанбаатар таймс” сонин үүнийг мартчихсан мэт энэ жилийн нийслэлийн өдөрт зориулсан тусгай дугаараа 10-р сарын 9-нд хэвлүүлжээ. Өдөр тутмын сонины хувьд арай эрт байгаа биз? 

Учрыг амархан оллоо. “Нийслэлийн 369 жилийн ойд зориулав” хэмээн хаягласан энэ дугаар тэр чигээрээ орон нутгийн сонгуульд зориулагдаж 10-р сарын 12-ны санал хураалтын өмнө амжиж тараахын тулд ийнхүү яарчээ. Нэр дэвшигчдийн мөрийн хөтөлбөрийг харьцуулж, сайн мууг дүгнэж цэгнэсан агуулгатай юм болов уу гэтэл зүгээр л МАХН-ын сурталчилгааны дугаар байх юм. Ерөнхий сайд, МАХН-ын дарга С.Баярын UBS телевизэд өгсөн ярилцлагаар эхэлж бас хэд хоногийн өмнө “Улаанбаатар” радиогоор явсан “Маргааш сонгуулийн дүн гарвал” прогноз, бусад магтаал сайрхлууд багтжээ. Хэний төлөө саналаа өгөхийг янз бүрийн хүнээс асууж хариулт авахад бүгдээрээ зөвхөн МАХН-ыг дэмжихээ илэрхийлсэн байна. 

Бас МАХН нэр дэвшигчдийн талаар “Нөхөрсөг элэглэл”-үүд нийтэлжээ. Заримыг ишлэе. 

Нийслэлийн ИТХ-ын дарга Г.Мөнхбаяр танаа. 

“Нийтийн аж ахуйн оргилын “сар” 

Нийслэлийн менежментийн ойрын “бар”…”

Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга Б.Мөнхбаатар танаа

“Байгаа байдал нь бөх

Байраа сүр нь “бух”

Баянзүрхдээ “бар”

Сонгинохайрхан дүүргийн Засаг дарга Л.Найдан танаа. 

“..Найдан даргад найдвар бий. 

Намаас өгсөн даалгавар бий. 

Найраг бичдэг авъяас ч бий… ”  

гэхчлэн хөөргөсөн бол АН-аас нэр дэвшигчдийг болохоор “Жиг жуг” буланд “Нарантрэйдын босс бусдын алдаанд нүд хурц”, “УИХ-д унтаж сурсан Б.Батбаатар нийслэлийн ИТХ-д юу хийх юм?”, “Хэтэрхий мэргэн жараахай буюу Баабар” гарчигтайгаар баалж өгчээ.

Ингээд өнгөтөөр 150 мянган хувь хэвлүүлж сонгуулийн сурталчилгааны сүүлчийн өдөр нийслэлийн айл өрхүүдээр тараасан байна. “Улаанбаатар таймс” сонин өөрөө хэдхэн зуун захиалагчтай боловч нийслэлийн удирдлага Төрийн ордны зүүн талын хэвлэх үйлдвэрийн урт барилгыг түүнд эзэмшүүлж байгаад хэн нэгэнд хувьчилж өгөх нууц ажиллагаа хэдэн жилийн турш чимээгүйхэн үргэлжилж байгаа билээ. Зарим хэвлэл мэдээлэл Ерөнхийлөгчийн гэр бүлийг нэрлэсэн байдаг. Магадгүй ээ. Саяхан ерөнхий эрхлэгчээр нь Ерөнхийлөгчийн шадар сэтгүүлч До.Чулуунбаатарыг томилсон харагдана.

Хоёр магнатын алдаа буюу телевиз, сонин хоёрын аль нь хүчтэй вэ?

2008 оны УИХ-ын сонгууль энэ асуултанд товч бөгөөд тодорхой хариу өгсөн юм.

Олны мэдэх хэвлэл мэдээллийн гурван эзэн болох “25-р суваг” телевизийн захирал З.Алтай, “Сэрүүлэг” сонины үүсгэн байгуулагч С.Баярмөнх, “Хүмүүс” сонины үүсгэн байгуулагч Р.Хадбаатар нар саяын сонгуульд нэр дэвшсэн билээ.

Монголын хамгийн том хоёр сонины эзэд аль ноднингоос сонгуульд бэлтгэж эхэлжээ. Хадбаатар гэхэд “Хүмүүс” сонины уншигчдын клубыг ганцхан нэр дэвших Хөвсгөл аймагтаа байгуулж (нийтдээ 40 мянган гишүүнтэй Монголын хамгийн том төрийн бус байгууллага болсон гэдэг) тус клубын буюу уншигч, редакцийн уулзалт нэрээр концерт, бэлэг, мөнгө, хонжвор, үнэгүй сонин, сурталчилгаагаар хөвсгөлчүүдээ таслаагүй. Бас аймгийнхаа 120 гаруй багийн даргыг Бээжин хотноо хоёр ээлжээр аялуулсан юм. Сонгогчдоо өөр яаж халамжилсныг бүү мэд.

С.Баярмөнх ч нэг их дутаагүй. Нэр дэвшихэээр шийдсэн Баянхонгор нутагтаа бас л “Сэрүүлэг”сонины уншигчдын клуб (өөр ямар ч аймагт байгуулаагүй) байгуулж ноднингоос хойш баянхонгорчуудаа сэрээсээр  сонгууль хүргэж чадсан. Дуучин Баясгалан “Сэрүүлэг”-ийн нүүр царай болж Баянхонгорт хаваржих шиг болов. Бэлэг дурсгалын талаар зөндөө дуулдаж байсан.

Дээрээс нь хоёулаа ноднингийн болоод энэ жилийн Монголын хэвлэлийн магнатаар бие биенээ ээлжлэн тодруулж том пиардсан төдийгүй хамгийн гол нь хоёулаа хамгийн хүчирхэг МАХН-аас нэр дэвшсэн байлаа. Өөр ямар ч улс төрч, бизнесмен, нийгмийн зүтгэлтэнд ийм олон давуу тал зэрэг бүрдэхгүй. УИХ-ын сонгуульд ялалт байгуулахад өөр юу хэрэгтэй юм бэ?

Телевиз чухал гэдгийг тэд ойлгож байсан. Баярмөнх бүр TV8 нэртэй телевиз байгуулсан төдийгүй Баянхонгор, бас Хөвсгөл аймагт нэвтрүүлгээ дамжуулж үзүүлсэн гэдэг. Өөрөө ч хэд хэд гарсан. Хадбаатар МҮОНТ-ийн Үндэсний зөвлөлийн гишүүний хувьд өөрийнхөө Хөвсгөл аймагт хийсэн “айлчлал”-ынхаа тухай мэдээ, сурвалжлага, нэвтрүүлгийг Үндэсний телевизээр сэм сэмхэн оруулж байв. Гэхдээ хоёр магнат маань өөрсдийн эзэмшдэг сониноо тойрсон сурталчилгаанд хэт эрдэж хугацаа алдсан бололтой. Зөвхөн сонгуулийн кампанийн төгсгөл рүү телевизийн сурталчилгааны хажууд бусад сурталчилгаа юу ч биш, бүх телевизээр зэрэг бөмбөгдөх хэрэгтэй гэдгийг гэнэт ухаарч гэртээ хонуулдаг, хоол хийдгээс эхлээд бусад бүх нэвтрүүлэг, ярилцлагыг бөөн бөөнөөр захиалж угсруулан орцгоосон боловч нэгэнт хожимдсон байлаа.

“25-р суваг” телевизийн захирал З.Алтай сонгуулиас ердөө сар гаруйн өмнө нэр дэвшихээ зарласан бие даагч. Тэрбээр тойрогтоо цөөхөн хүнтэй уулзалтууд хийж, сонгогдвол үзүүлээд өгнө гэж баахан сүржигнэснээс биш, мянга мянган хүнийг доргиосон концерт, найр найдам зохион байгуулаагүй. бэлэг сэлт тараагаагүй байх. Зөвхөн “Үүргэвчтэй аялал” нэвтрүүлгээ 25-р сувгаараа сарын турш үзүүлж энэ олон жил үүргэвч үүрээд хаагуур зовж зүдрэн аялснаа сануулахад л ялалт халаасанд ороод ирэх нь тэр. Гурван өрөө байр амалсан хотын экс мэр  Ц.Батбаяр, алт эрт нүхээ малтчихсан хашир гишүүн Д.Ганди, баян бизнесмен Д.Ганхуяг, ноднингоос хойш Хонгорт, хотод, Улиастайд хаа ч хамаагүй хэн нэгний эрхийг хамгаалж тодорсон Б.Мөнхтуяа гишүүн, гурван жил жагсаж даналзсан Иргэний хөдөлгөөний Ж.Батзандан гээд өөртэйгээ өрсөлдсөн болгоныг давж тойрогтоо төдийгүй Монголд хамгийн олон санал авсан юм. З.Алтайн мэдэлд бүхэл бүтэн телевиз байсан, түүнийгээ тултал ашиглаж чаджээ.

Улс төрийн том намуудад хамаагүй, шинээр сонгогдсон хоёрдогч нэр дэвшигч бол Иргэний эвслийн тэргүүн, Ногоон намын дарга Д.Энхбат юм  Гэхдээ маш олон хүн түүнийг нам, эвслийн гуншингаар биш харин “Форум-ын Энхбат” гэсэн хоёрхон үгээр таниад сонгосон. “Форум” бол 2004-2006 онуудад МҮОНТ-ээр явуулж байсан нөгөө нэвтрүүлэг гэдгийг хүмүүс мартаж амжаагүй байжээ.

P.S: “Өнөөдөр” сонины саяхны нэг дугаарт бичихдээ “Сэтгүүлч Д.Цэрэнжав гуай зурагтаар ярьж байна. “Demokratie буюу англиар Democracy гэдэг үг нь эртний Грекийн demos (ард түмэн), kratia (засаглал) гэсэн үгнээс үүдэлтэй. Бид үүнийг “ардчилал” хэмээн орчуулдаг. Махчилсан утгаараа ар түмний засаглал гэсэн үг юм. Харин энэ удаагийн сонгуульд telecracy буюу зайнаас засаглах үйл явц давамгайлж байна” гэсэн юм. Tele гэдэг нь алсаас, зайнаас гэсэн утгатай грек үг. Түүний хэлсэн үг үнэн болохыг өнгөрсөн хоёр өдрийн үйл явц тод харууллаа” гэхчлэн бичжээ. Гэхдээ би теле гэдэг үгийг телевиз гэсэн тов тодорхой утгаар хэрэглэсэн юм шүү.

Монголын сонинуудын хувь ширхэг буурч байна

Сүүлийн жилүүдэд дэлхий даяар сонин хэвлэлийн борлуулалтын хувь ширхэг тасралтгүй буурч байгааг бүгд хүлээн зөвшөөрдөг болжээ. Иймээс монголын хэвлэл мэдээллийн байдлыг тоон үзүүлэлтээр харуулдаг Хэвлэлийн хүрээлэнгийн 2007 оны мониторингийн ээлжит тайлангаас манайд байдал ямар байгааг сонирхлоо.

Нийт хувь ширхэгээрээ монголын сонины зах зээлийн тэн хагасыг эзэлдэг өдөр тутмын сонины нэр төрөл нэмэгдэж 12-т хүрсэн ч нийт захиалга, борлуулалт 3,8 хувиар буурчээ. Энэ хандлага 2004 оноос хойш үргэлжилж “Өнөөдөр”, “Өдрийн сонин”, “Зууны мэдээ” зэрэг тэргүүлэх сонинуудын захиалга жилээс жилд багассан байна. Харин долоо хоног тутмын сонинуудаас “Хүмүүс”, “Сэрүүлэг”, “Зиндаа” сонинуудын борлуулалт ноднин 8000-10000 хувиар буурчээ.

2008 оны УИХ-ын сонгуулийн жил сонинуудын хувь ширхэг “улс төрийн” шалтгаанаар буцаад өссөн байхыг үгүйсгэхгүй ч хүмүүс цаасан дээрх сонин унших нь багассаар байгаа чиг хандлагыг өөрчилж чадахгүй биз.

“Өглөөний сонин” vs “Өнөөдрийн Монгол”

Саяхан 3 жилийн ойгоо тэмдэглэсэн ”Өнөөдрийн Монгол” сонин өөрийгөө “Монголын сэтгүүл зүйд өөрийн гэсэн өнгө төрхийг болгож чадсан” хэмээн магтуулж их л сүрхий байсан боловч хэвлэлтийн зардлаа ч төлж чаддаггүй нь өнөөдөр ил болов.

“Өглөөний сонин”-ы тэргүүн нүүрэнд “УИХ-ын гишүүн Д.Тэрбишдагва, Ж.Бадамжунай нар өрөө төл” гэсэн мэдэгдэл нийтлэгдэж, “Эрхэм гишүүн та бүхний эзэмшлийн “Өнөөдрийн Монгол” сонин нь сониноо хэвлүүлдэг үйлдвэртээ их хэмжээний өр төлбөрөө барагдуулахгүй байгаа тухай бид та бүхэнд өмнө нь дуулгасан билээ. Гэтэл эрхэм  гишүүд хувийн эзэмшлийн компанийхаа энэхүү өр ширийг барагдуулах тал дээр үл тоомсорлож, ямар нэг  арга хэмжээ  авахгүй байгаа учир бид дараа дараагийнхаа арга хэмжээг авахад хүрээд байна. Тиймээс  та бүхэн сонины хэвлэх үйлдвэрт төлөх ёстой өрөө барагдуулахгүй, эсвэл энэ их мөнгөний тухай “мартчихаад” байгаа бол өдөр тутмын бүх сонин хэвлэлээр “ӨРИЙН БИЧИГ”-ээ илгээж байхаа бид мэдэгдэж байна. “Улаанбаатар хэвлэл” ХХК” гэжээ. 

Ингэснээр гурван жилийн турш амжилттай нууцалж ирсэн “Өнөөдрийн Монгол” сонины эзэд нэг л өглөө тов тодорхой боллоо. Тэрбишдагва, Бадамжунай нар хувийн сониныхоо 3 жилийн ойгоор хүрэлцэн ирж баяр хүргэлгүй нуугдсан ч тус болсонгүй. 2008 оны сонгуульд ашиглахаар тооцоолж хэдэн төгрөг гаргаж байгуулсан сонины ”өөрийн гэсэн өнгө төрх” нь тааруухан байсан учраас хэвлэлийн зардлаа ч дийлэхээ байж. Эздээсээ ээлжит удаагаа мөнгө хүссэн ч цаадуул нь нэр дэвшихээ больсон тул хөдлөөгүй биз.

“Улаанбаатар хэвлэл” ХХК бол “Өглөөний сонин”-той хамт одоо УИХ-ын сонгуульд Хөвсгөл аймагт МАХН-аас нэр дэвшихээр яригдаж байгаа Р.Хадбаатарын эзэмшил юм. Манайд өдөр тутмын тэжээвэр сонинууд хэтэрхий олширч, сүүлдээ МАХН-ын гишүүдийн мэдлийн өдөр тутмын сонинууд ч хүртэл энэ зах зээлд багталцахаа больжээ.