Архи, пивоны компаниуд ба телевизүүд хуулийн хоригийг цуцлаад байна

Наадмаар согтууруулах ундааны сурталчилгаа телевизийн дэлгэцнээ сад тавьж найр болж хувирлаа. Яваандаа найр хавтгайрав бололтой, 22 цагаас өмнө ба 18 градусаас дээш “болохгүй” гэсэн хоригийг архи пивоны компаниуд ба телевизүүд “мэдээд” буюу тохиролцоод цуцалсан байх юм.

Наадмын хэдэн үдэш ихэнхдээ 22 цагаас өмнө“Жем Интернэйшнл”, UFC, “Морьтой Чингэс”, “Чингэс” (18 граудсаас зөөлөн архинууд юм байх даа?), “Жалам хар”, “Сэнгүр”, “Алтантүрүү”-гийн шинэ шинэ клипүүд эрээлжилж АПУ, “Спирт, бал бурам” болон бусад компаниуд баярын мэнд хүргэж сайхан наадахыг ерөөж салсангүй. Мэдээ  сурвалжлаган сурталчилгаанууд зөндөө. Маргааш өглөө нь бүгдийг давтаж үзүүлэв. (Хуулиар бол 06 цагт зогсоох ёстой).

Сэтгүүлч Ш. Гүрбазарын “Алтантүрүү” архийг сурталчилсан клипэнд тоглож (олон нийтийн телевизийн хуулиар хориотой) арилжааны телевизүүдээр гаргасан орлого чамлалтай санагдсан бололтой наадам дууссаны дараа МҮОНТ-ийнхээ “Гэрэлтэй цонх”-он дээрээ лого тавьж байгаад бөхийн хууч дэлгэв. “Алтантүрүү” 40 градусын архи байснаа төрөл арилжиж шар айраг болсон юм уу?

P.S: MTC компанийн Ice брэндийн “бүтээгдэхүүн”-ийг наадмын өмнөхөн юутай хамтатгаж яаж сурталчилсныг мэдсэн үү? Таныг мэдээгүй өнгөрөх вий гэж санаа зовсон телевизүүд нөхөн үзүүлэхгүй хаачихав. Нэгэн зэрэг. Команд авсан мэт.

Хүй долоон худагт нэг сая хүн …

Нэг бөх нөгөөдөө “чи намайг боловсролтойгоороо дээрэлхлээ” гэж гоморхсон тухай онигоо байдаг. Тэрбээр гуравдугаар анги, нөгөөдөх нь дөрөвдүгээр анги төгссөн байж.

Саяын наадмын хоёр дахь өдрийн өглөө соёолон морины уралдааныг Хүй долоон худгаас шууд дамжуулсан UBS телевизийн хоёр тайлбарлагч морьд барианд орохыг сэтгэл өндөр тайлбарлаж дуусангуутаа нэг нь багширсан олон хүн амьтныг сая анзаарч:

- Өнөөдөр Хүй долоон худагт лав хагас сая хүн цугларч сайхан наадлаа гэж дүгнэв.

Хэдийгээр соёолонгийн тоосонд даруулах дуртай ч нийслэлийн сая гаруй хүн амын тэн хагас тэнд оччихсон бужигналдсан гэхэд итгэмээргүй. Нөгөө тайлбарлагч нь бас итгээгүй бөгөөд залруулж

- Өнөөдөр энд сая гаруй хүн цугларч сайхан наадлаа гэх нь тэр.

Сайхан наадсан нь үнэн байх, гэхдээ тэр өглөө нийслэл эзгүйрсэн байж таарах уу? 

Баримжаа гэж нэг юм байдаг даа…

2008 оны наадмын “ардчилсан сонголт”

Бараг телевиз болгон шууд дамжуулсан наадам өндөрлөв. Хэдэн зуун сурвалжлагчийн хараа чих, тэр дундаа гэрэл зурагчдын дуранд өртөөгүй хүн амьтан, дуу чимээ, үйл хөдлөл Төв цэнгэлдэх, Хүй долоон худагт нэг ч үлдээгүй тул сонин санагдаад баахан дарсан хуушуурын хаягаар дагнахаар шийдэв.

Энд ирж хуушуурдсан олон хүн Чингэлтэй дүүргийн Засаг даргын тамгын газрын ивээл дор “ардчилсан сонголт” хийжээ. Харин ардчилсан ерөнхийлөгч маань ард түмнийхээ дунд орж ганц хоёр хуушуур идсэн бол зүгээр байж. Америкийн ерөнхийлөгч Обама гэр бүлээрээ Макдональдс орж томоос том хамбургер зооглосныг санаж байна…    

22 цагаас өмнө…

Бараг ижил зорилготой архи, [шар] айрагны компаниуд ба телевизийн эздийн лоббинд дуртайяа автсан УИХ-ын гишүүд Зар сурталчилгааны болон Архидан согтуурахтай тэмцэх хуулийг засварлаж өгснөөр 18-аас доош градустай согтууруулах ундаа, шар айргийг хэвлэл мэдээллээр сурталчлахыг зөвшөөрсөн билээ. Гэхдээ телевизээр бол 22-06 цаг, харин сонин хэвлэлээр долоо хоногт ганц удаа.

Эздэд энэ хамаагүй. Тэдэнд зөвхөн сиймхий хэрэгтэй. Урьд нь хуулийг зөрчиж дураараа сурталчилж ирсэн бол одоо “бараг” зөрчихгүйгээр хүссэн цагтаа, хүссэн градустай сурталчилгаа явуулах эрхээ олж авчээ. Хугацаа, градус хоёрыг хэтрүүлээ л биз…

Сонины хуудсууд архи, пивээр хэдийнэ нэвчсэн бол телевизийн дэлгэц дээр үзэгчдийн сайхан наадах эсэхэд санаа зовсон согтууруулах компаниуд ээлж дараалан байраа эзэллээ: Жем Интернэйшнл, UFC…. Морьтой Чингэс дээр юм байна. Маргааш ажилтай шүү дээ!!!… [Зүгээр] Чингэс … Хан тэнгэр шиг харчууддаа зориулав. Жалам хар… “Арвай” унаагүй байна шүү?…

Тэгээд ихэнхдээ 22 цагаас хамаагүй өмнө гарч байх юм. Нөгөө шинэхэн засагдсан хууль арвай шууд биш будаа болох нь тэр.

Манай арилжааны телевизүүд дүүрчээ. Тэгвэл олон нийтийн телевиз?

МҮОНТ-ийн 2009.07.06-ны хөтөлбөрт 18.25-18.55. “Дэлхийн бренд Монголд 2 жил” гэсэн нэвтрүүлэг зарласан нь “Тайгер” шар айрагны сурталчилгааны нэвтрүүлэг байлаа. Юм болгонд далдагнаж явдаг Ц.Ганхүү нэртэй “од” хөтөлж “Тайгер”-аар ивээн тэтгүүлсэн учраас үгүй гэх эрхгүй хэсэг хүмүүсийг шахаж баахан магтуулаад сүүлдээ яриандаа согтож “… Тайгер” үйлдвэр бол нийгмийн хамгийн хариуцлагатай компани … Тайгер Монголын хөгжилд их хувь нэмэр оруулж байна… Бидний зүгээс, үзэгчдийнхээ зүгээс “Тайгер” брэндийн хамт олон хамгийн сайн сайхныг хүсэн ерөөе!” гэж төгсгөсөн. Тэрбээр өөрөө Тайгер хавьд ажилладаг байх шүү. Бас нэг нөхөр: “Сая УИХ-дээр 18 градусаар бага согтууруулах ундаагаар урлаг спортыг дэмжих хэрэгтэй гэсэн маш зөв санаа гарсан” гэж магтсан.

МҮОНТ-ийн 2009.07.09-ны хөтөлбөр. 18.30-19.30 “Анхны мөнгөн медальт” гэсэн нэвтрүүлэг орсныг үзтэл, “Сэнгүр” шар айрагны ямар нэгэн ой, бас Австралийн үзэсгэлэнгээс мөнгөн медаль хүртсэн үйл явдалд зориулсан сурталчилгааны нэвтрүүлэг байлаа.

Арилжааны ба олон нийтийн телевизийн хооронд ялгаа алга.

Өнгөрсөн ба энэ 7-р сарын 1.

2008 оны УИХ-ын сонгуулиас хойшхи хоёр дахь 7-р сарын 1 өнгөрлөө. Эхнийхээр нь үймээн самуун дэгдэж МАХН-ын байр, Соёлын төв өргөөг галдан шатаасан, үй олон энгийн иргэн, цагдааг гэмтээж бэртээсэн, дараа нь 5 хүнийг буудаж хөнөөсөн, тэгээд хэдэн зууг шоронд хийсэн билээ. Дахиад хэд ачигдах дутуу байгаа…

Харин хоёрдахиар нь эхнийхийг эргэн дурслаа. Улс төрчдөөс эхлээд жирийн иргэд тэр хэрэг явдлын шалтгааныг “сонгууль шударга биш болсноос” гэж ярихыг өдөржин сонслоо.

Тэр ч бүү хэл экс ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр “7-р сарын 1-ны хэрэг явдлын учрыг олохын тулд бүхнийг хийх болно” гэж тангараглаад буусны дагуу “Зууны мэдээ” сонин, TV9 телевиз санал асуулга зарлаж “Төрийн эргэлт хийх оролдлого уу?”, “Өнгөт хувьсгал хийхийг санаархсан уу?” гэх мэтээр чиглүүлж өгөөд байхад л 66 хувь нь “сонгуулийн будлианаас” гэж хариулснаар эзнээ хүнд байдалд оруулах нь тэр.

Бас энэ орой Монгол Улсын цоо шинэ Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж МҮОНТ-ээр ярилцлага өгөхдөө (тэртээ тэргүй буучихсан Н.Энхбаярын араас “уул тахиад байгаа юм уу, хүн тахиад байгаа юм уу?” зэрэг хэдэн үг чулуудсанаар өөр гойд юмгүй яриа болов) 7-р сарын 1-нээс сургамж авах хэрэгтэй гэхээс цааш хэтэрсэнгүй.

Уг нь ноднингийн санал хураалтын маргааш АН-ын дарга Цахиагийн Элбэгдорж өөрийн биеэр хэвлэлийн хурал зарлаж “бидэнд өгсөн саналыг луйвардчихлаа” гэж цамнаад эхэлснийг санаж байна.

Сонгууль үнэхээр будилсан юм уу? Хэрвээ бид энэ асуултанд шударгаар хариулж чадахгүй бол 7-р сарын 1-ны үйл явдалд зөв онош тавьж чадахгүй ээ. Мэдээж төгс сонгууль болоогүй. Будлиан зөрчил зөндөө гарсан. Гэхдээ сонгогчдын олонхи АН-ын төлөө саналаа өгснийг МАХН руу хэлтийлгэснийг хэн нотолсон юм бэ?

Дан ганц иргэний үнэмлэхээр санал өгүүлснийг буруутгасан АН-аас нэр дэвшигч Р.Бурмаагийн гомдлыг шүүх дэмжсэн ч сонгуулийн дүнг бүхэлд нь эргүүлэхээр биш байсан бол бусад гомдол заргууд бүгд нотлогдоогүй өнгөрсөн билээ. Надад ч гэсэн шударга бус санагдсан ч хуулиндаа тэгээд заачихсан, эсвэл түс тас журамлаагүйн улмаас бүгд л өөрсдийн зөв гэж хэрэлдэхээс хэтрээгүй реалити шоу хичнээнийг ч харав даа. Хууль нь тийм юм чинь.

2008 оны сонгуулийг явуулсан хууль бол МАХН ба АН хоёр зөвшилцөөд нэг хөнжилд ороод байсан 2005 оны 12-р сард төрсөн “хүүхэд”. Цаадуул нь Ц.Элбэгдоржийн Засгийн газрыг “огцрууллаа.. болилоо… тэгвэл огцрууллаа… “ гэж сандалтай нь дэнжигнүүлсээр байгаад амжуулчихсан эд. АН-ынхан сайн хуулийг бус Ерөнхий сайдын суудлыг сонгосон ч МАХ намынхан хэргээ дуусмагц хагас сарын дараа хөмрүүлж орхисон …

Дараачийн буруутны тухайд. 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн “будлианы” гол буруутнаар тодроод байгаа СЕХ-нд хэн хэн орсон билээ? Хоёр нам бас л зөвшилцөж “дарга нь манайх, дэд нь танайх.. гээд хувааж авцгаасан санагдах юм.

Бас сонгогчдын нэрсийн жагсаалт, санал хураалт, тооллого, нэгтгэлийг ямар үл мөргүй будлиулдаг 90-ээд оны “Алтан цөгц”, Өнөрмаагийн гал мэт ид шидийн аргуудыг хэрэглэсэн гэж ноднингоос хойш хичнээн шуугив? Тэгвэл 2008 оны сонгуулийн тойрог, хэсгийн хороодын бүрэлдэхүүний лав тэн хагаст намаасаа томилогдож очсон ардчиллынхан хаана байв? Сонгуулийг шударгаар явуулахад оролцох, хяналт тавихад өөр юу хэрэгтэй юм бэ? Гадаадынхнаар хуулиа батлуулж, сонгуулиа хийлгэх байсан юм уу?  

Тэгчихээд “сонгууль шударга бус боллоо” хэмээн албан ёсоор турхирахад (мэдээж Магнай, Батзандан, Жаргалсайхан нар буухиалан үргэлжлүүлсэн) саналаа хайр гамгүй өгсөн АН нь ялаагүйд бухимдсан баахан залуучууд доргиж 2008 оны 7-р сарын 1-ны шударга ёсыг тогтоох хувьсгалын баатрууд гэж гэж дүрдээ итгээд …. нэг мэдэхэд түймэр, үхэл, хагацал, шоронгоор төгссөн.

Дашрамд дурдахад, 2008 оны сонгуулийн дүнг будлиантуулсан нэг хэрэг бараг нотлогдсон нь Баянгол дүүргийн сонгуулийн тойрогт АН-аас нэр дэвшигч, УНДЕГ-ын дарга асан С.Эрдэнийн хамсаатнуудынх. Шүүх хурал дээр АН-аас сонгогдсон УИХ-ын гишүүд ирээд шүүгчдийг эгцлэн харж дарамтлаад суучихдаг. Хөөж гаргалтай биш…

Тэгвэл одоо 2008 оны сонгуулийг луйвардуулсан гэх АН-ынхан луйвардсан гэх МАХН-тайгаа дахиад л эвсээд (харин үүнийг шинэ Ерөнхийлөгч УИХ-ын гишүүн байхдаа эсэргүүцээд дийлээгүй санагдана) яваа. Уг нь хоёр нам УИХ-ын танхимд хайр майргүй үзэлцээд (эрхбиш насанд хүрсэн хүмүүс учраас гайгүй биз) дэлгэрэнгүй бөгөөд цоорхойгүй хууль гаргах ёстой атал найзалчихлаар нэг л өдөр сонгогчид нь гудамжинд үзэлцэж эхлэнэ биз дээ?

7-р сарын 1-ны аймшигт хэрэг явдлын учир шалтгааныг парламентын комисс байгуулан жинхэнэ үнэнийг тодруулж зарлахын оронд иргэний нийгмийн байгууллагууд бүтэн жилийн турш хийж байгааг дууриаж нэгэнт өнгөрсөн хүний эрхийн зөрчлийг шалгах УИХ-ын ажлын хэсэг байгуулж, бас өршөөлийн хууль, нөхөн төлбөр зэргээр хоёр нам нүглээ халхлан сугарч үлдлээ.  Зөвхөн цагаан байр, цагдаа, залуучууд гурвын хооронд нэг юм болоод өнгөрсөн юм шиг…

Чухамдаа 7-р сарын 1-ны хариуцлагыг дээрээсээ  бөгөөд өөрөөсөө эхлээд тооцсон бол шинэ Ерөнхийлөгчийн амалсан тэр шударга ёс Монголд тогтох эхлэл болохсон.

Харамсалтай нь дахиад хойшиллоо…

Ер нь хязгаарлаад яах юм?…

Өчигдөр УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар Зар сурталчилгааны тухай болон Архидан согтуурахтай тэмцэх тухай хуульд өөрчлөлт оруулж 18 хувиас бага градустай дарс, шар айргийг телевизээр оройн 22 цагаас өглөөний 06 цаг хүртэл, харин өдөр тутмын сонинд долоо хоногт нэг нүүрний 50 хувиас хэтрүүлэхгүйгээр, харин вэб сайтаар зоргоороо сурталчлахыг зөвшөөрсөн тухай мэдээлэв.

Ийнхүү эрхэм гишүүд маань шар айраг, дарс уусан хүмүүс шууд гэртээ харьж унтдаг, харин 40 градусын архи уувал тас үсрэнэ, тэгээд архичин болно гэдгээ мэддэггүй тэнэг сонгогчдоо ухуулж сэнхрүүлэх шаардлагатай талаар эхний хундагнийх шиг сайхан үгсийг хаваржин урсгаж байгаад Монгол орны өмнө “асар тулгамдсан” уг асуудлыг эдийн засгийн хямрал, банкны дампуурал, Оютолгойн гэрээнээс өмнө хичээнгүйлэн шийдэж өглөө.

Анх хязгаартай сурталчлах хуулийн төсөл оруулж ирснээ яг хэлэлцэх болохоороо “Ер нь хязгаарлаад яах юм?” хэмээн дуугарч эхэлсэн. Хамгийн сүүлчийн хэлэлцүүлэг дээр Лу.Гантөмөр гишүүн “Сонинуудыг хагас нүүрээр хязгаарласан нь тэднийг хохироож байна” гэж гомдоллоход байнгын хорооны дарга Жакей “Асуудал цаашдаа нээлттэй“ гэж дэмжиж харагдсан. Захиалга өгсөн архины компанийн захирлууд ба хэвлэл мэдээллийн эзэд ч “энэ бол зөвхөн эхлэл” гэдгийг мэдэж байгаа. Зарим нь бүр тэгэж ярьж суусан.

Архи, тамхины сурталчилгаа бол бусад оронд халуун маргаан дэгдээж байж зөвшилцдөг асуудал. Харин манай УИХ ямар ч нотолгоо, тооцоо судалгаа үзүүлэхгүй, хуулийн төслийг олон нийтэд танилцуулж санал бодлыг сонсохгүй байсаар шийдлээ.

Хэвлэл мэдээлэл таг дуугүй байв. Эргэлзсэн ганц үг ч хэлэгдсэнгүй.  Юу бичиж нийтлэхийг уншигч, үзэгч, сонсогчдын өмнөөс сэтгүүлчид биш зөвхөн эзэд, реклам захиалагчид шийддэгийн бас нэг нотолгоо.

Монголын Forbes-ийг Pearl гэдэг

 Pearl сэтгүүлийн 4 дэх дугаар худалдаанд гарчээ.

Эхний дугаарууд нь барууны гялгар сэтгүүлүүдийг шууд   дууриаж тансагладаг Citynight ба Uptown хоёрт хараахан хүрээгүй ч үнийн хувьд хямдхан – ердөө 1500 төгрөг хэвээрээ байна.

Харин энэ дугаараас Pearl арай өөр замаар явахаар шийдэж Америкийн санхүү-эдийн засгийн алдартай сэтгүүл – Форбс-ийг дууриахаар шийдсэнээ албан ёсоор зарлаж эрхлэгчийн зурвастаа “Тансаг, цэвэр, ариун, гэгээлэг бат бөх шинжийг агуулсан “Сувд”-тай эрхэм бизнесмен, ажил хэрэгч та бүхнийгээ адилтган нэрийдсэн нь учир утгатай билээ. Дэлхийн элитүүдийн унших дуртай Forbes сэтгүүлийн нийтлэлийн бодлого, донж маяг, өнгө аясыг Монголынхоо нийгэм болон зах зээлд уялдуулан өөрийн гэсэн уншигчдын хүрээг бий болгон дэлхийн зах зээл рүү нэвтрэн гарах нь манай сэтгүүлийн гол зорилго байдаг. Pearl сэтгүүлд “Сувд” шиг үнэ цэнэтэй, нууцлаг эрхмүүдийн тухай мэдээ, мэдээлэл тавигддаг гэдгийг уншигч та бүхэн хэдийнэ анзаарсан байх” хэмээн тайлбар хийжээ. (Зөвхөн Монголд л бизнесменүүдийг сувдтай зүйрлэдэг байх даа)

Ингээд хавтсан дээрээ Mongolian Forbes Magazine гэж бичсэн байлаа.

Саяхан болж өнгөрсөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Швейцарын банкинд тэрбумын данстай гэх Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын гэргий О.Цолмонгийн талаар Forbes сэтгүүлийн дугаарт гарах байсныг хойшлуулсан тухай сөрөг сурталчилгааны бор төдий биш том хар шувуу нисэхэд Forbes-ийг захиалж уншдаг УИХ-ын гишүүн Ж.Сүхбаатар тодорч, Forbes тийм муухай юм бичдэггүйг нотолж баахан ярьсан билээ.

Тэгвэл Монголын Forbes юу нийтлэв?

Хавтсан дээр харагдаж байгаагаас бусад гарчгыг жагсаавал: Алдарт сүлжээ зочид буудал Chicago Sheraton, Саятнуудын хүлээсэн шинэ Lotus Evora авто хүлэг, Хамгийн том алдартай алмазууд, 1,3 сая ам.долларын цаг, Лондонгийн хөрөнгийн бирж, Хувьцаа гэж юу вэ?, Барьцааны гэрээний тухай, Та удирдагч – зурхай, Шинэ ажилтнаа харцаар нь шинж, Дарга ажилтнуудтайгаа нэг тасалгаанд суух ашигтай юу? Төсөл хэрхэн бичих вэ? Өөртөө итгэлгүй лидер байх уу? Аль эсвэл, Америкийн тамхины зах зээлийн төлөөх дайн, Mont Blanc үзэг, Мөнгөний урсгалыг өөртөө тат, Их өвөг дээдэс Хүннү гүрэн, Зэвсэгт хүчиндээ эрс шинэчлэл хийе, Төрийн албаны хуулийг өөрчлөх шаардлагатай, Kitchen булан: Махтай винегрет гэх мэт жорууд.

Яах аргагүй эдийн засаг, бизнес тал руугээ хэлбийжээ. Америкийн Форбес-т баячуудын баяжсан түүх их гардаг бол энэ дугаарт “Монгол газар”-ын Ц.Мянганбаярын дутуугүй сонин түүх нийтлэгджээ. Зах зээлийн өрсөлдөөний арга ухаан, алдаа оноог харуулсан цуврал нийтлэлийн энэ удаагийнх гаднаас бензин оруулдаг компаниудын тухай байв.

Гэхдээ энэ дугаарын хамгийн том “хадаас” нь Тагнуулын Ерөнхий газрын дарга Р.Болдын өгсөн ярилцлага, түүнд орсон “Тагнуулын байгууллагын хуулиар хүлээсэн үндсэн үүрэг нь гадаадын тусгай алба, түүний төлөөний этгээдийг илрүүлэх явдал. Энэ ажлыг идэвхжүүлж байгаа. Зарим үр дүнг …” гээд цааш үргэлжилж дууссан өгүүлбэр юм.

Би энэ өгүүлбэрийг дуустал иш татаагүй учраас “Pearl сэтгүүлд нийтлэгдсэн мэдээ, мэдээлэл, ялангуяа ТЕГ-ын мэдээлэл болон ярилцлагаас иш татах, зураг, реклам сурталчилгааны материалыг албан ёсны зөвшөөрөлгүйгээр бүрэн болон хэсэгчилсэн хэлбэрээр дахин хэвлэхийг хатуу хориглоно” гэж анхааруулсныг нэг их зөрчөөгүй гэж найдья.

Харин “Сэтгүүлийн нийтлэлийн бодлогыг даган дууриахыг хориглоно” гэсэн дараачийн анхааруулга гайхаш төрүүлэв. Forbes өөрөө нийтлэлийн бодлогоо харамлаагүй байхад шүү!

Нэгэнтээ Uptown сэтгүүл ХЗДХЯ-ны улсын бүртгэлийн 198 тоот, Оюуны өмчийн газрын барааны тэмдгийн онцгой эрхийн 6517 тоот гэрчилгээ, зохиогчийн эрхийн 2871 тоот гэрчилгээ сэлтээ дурдаад  “…албан ёсны зөвшөөрөлгүйгээр бүрэн болон хэсэгчилсэн хэлбэрээр дахин хэвлэхийг хатуу хориглоно. Мөн сэтгүүлийн нийтлэлийн бодлогыг даган дууриахыг хориглоно…” гэсэн байсан.

Ер нь манайд сэтгүүлийн нэр, үсгийн хэлбэр, нүүр булангийн нэр, дизайны загвараас гадна нийтлэлийн бодлогод зохиогчийн эрх олгодог болсон юм уу? Сүүлийн үед чухамдаа барууны сэтгүүлийн нийтлэлийн бодлогыг маш сайн дууриаж чадсан учраас олон сайхан сэтгүүл мэндэлж хөл дээрээ босч байгаа билээ. Бусдын юмыг бусдаас харамлаад дэмий байх аа.

Мэдээ, мэдээлэл дахиад “болов”

МҮОНТ-ын хөтлөгч Ичинхорлоо мэдээгээ “болгосоор” байна. Өнөөдрийн “Цагийн хүрд” мэдээлллийн хөтөлбөрийн төгсгөл рүү дэлхийн зарим хотын цаг агаарын мэдээг зарласныхаа араас “Дараа нь дэлхий дахинд болж байгаа мэдээ мэдээллээс тоймлон хүргэнэ” гэх нь тэр.

Телевизийн том хөтлөгчид хүртэл хааяа алдаа хийж, буруу зөрүү ярьдаг биз. Гэхдээ олон сар, жилээр ингэж хадуурч суухад нь хэлээд өгөх тэр том байшинд ширхэг ч алга уу?

Мэдээ, мэдээлэл “болдог” болжээ

Өчигдөр орой МҮОНТ-ийн “Цагийн хүрд” мэдээллийн хөтөлбөрийн дундуур хөтлөгч Ичинхорлоо:

- “Одоо та бүхэнд дэлхийн томоохон хотуудын цаг агаарыг мэдээлье. Дараа нь дэлхий дахинд болж байгаа мэдээ, мэдээллээс хүргэнэ” гэлээ. Урьд нь бас хэд хэдэн удаа тэгэж ярихыг анзаарч билээ.  

Манай арилжааны бүх телевиз мэдээ, мэдээллийг Монголд юмуу гадаадад “болгодог” болоод удаж байна, гэхдээ монгол хэлээ зөв авч явах үүрэг хүлээсэн, бүр хэл соёл, ёс заншил хариуцсан тусдаа редакци хүртэл байгуулж тансагладаг олон нийтийн телевиз тэднийг дууриаж хөглөхөө болимоор юм.  Тэр хөтлөгчид сайн хэлээд өгөөрэй. 

Нэгэнтээ Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгч болоогүй байхдаа УИХ-ын чуулганы хуралдаан дээр хэлж С.Баярт амаа алгадуулсан “ядуурлын хямрал” шиг марзан үг хэллэг хаа сайгүй олшроод байна шүү.

“Үнэгүй” vs “Зар мэдээ, сурталчилгаа” ба “Шуурхай зар”

Хэдэн долоо хоногийн өмнөөс нийслэлийн гудамжаар ийм нэгэн сурталчилгааны самбарууд жагссан билээ.

Удалгүй www.unegui.mn сайт нээгдэж, харин цаасан дээрх “Үнэгүй” (”Түмний зар сонин”) сонины анхны дугаар 2009 оны 6-р сарын 15-нд хэвлэгдэн гарав. Зарын хэмээх хоёр сонин сүүлийн 10 гаруй жилийн турш эзэгнэж байгаа зах зээл рүү цөмөрч орох гэсэн ээлжит оролдлого энэ болой.

Тэр хоёр сониныг бүгд мэдэх учраас дэлгэрэнгүй танилцуулахгүйгээр зарим нэг баримтыг дурдаад орхиё. Анхных нь “Шуурхай зар”. 1990-ээд оны эхээр мэндэлсэн зах зээлийн анхдагчдын нэг бөгөөд “Зарлан мэдээлэх чөлөөт хэвлэл” тодотгол нь тэр цагаас үлджээ. Эрхлэн гаргагч “Ширэвгэр” компанийн захирал Г.Төмөрбаатарт одоо улс төрд орж Сүхбаатар дүүргийн Засаг даргын суудалд суусан байна. Тус сонин одоогоор вэб сайтгүй.

Хоёрдахь нь “Зар мэдээ, сурталчилгаа”. Онцлог гэвэл зарыг зарын цэгүүдэд биеэр төдийгүй БаянСАТУ1904 лавлах утас, Мобиком, Скайтелийн утсанд мессежээр, бас www.zarsonin.mn сайтад гишүүнээр элсүүлж мөнгөөр цэнэглэх данс ашиглан хүлээн авч сониндоо нийтлэхээс гадна хэдэн өдрийн дараа сайтдаа тавьдаг юм байна.

“Шуурхай зар”, “Зар мэдээ сурталчилгаа” хоёр нэлээн төстэй. Хоёулаа 4000 орчим хувь хэвлэгддэг гэсэн тоо бий. Адилхан А3-ын 60-70 нүүрээр долоо хоногийн Мягмар, Баасан гаригт зэрэг хэвлэгддэг. Худалдах үнэ нь нэмэгдсээр одоо яг адил 800 төгрөг болсон. Хоёулаа зарыг төлбөртэй хүлээн авч , сониноо 800 төгрөгөөр зардаг. Тэд ийнхүү Монгол дахь зарын сонины жишгийг тогтоожээ. Тэгвэл “Үнэгүй” тэднийг дууриахдаа долоо хоногт нэг удаа Даваа гариг бүр хэвлэгдэхдээ зарыг утас ба мессежээр үнэгүй хүлээн авснаараа нөгөө хоёрыг давж гарахаар тооцоолжээ.

Юу болохыг харж л байя. Өнгөрсөн жилүүдэд зарын сонин гаргаж зах зээлд тогтох гэсэн оролдлогууд зөндөө байж ялангуяа ажлын зар, орон сууц, автомашин гэх мэтээр төрөлжиж ялгарахыг хичээсэн хөл дээрээ тогтсон нь үгүй. Зөвхөн энэ онд гэхэд “Хамгийн ШУУРХАЙ ЗАР МЭДЭЭ, мэдээлэл” (нэрээрээ төөрөгдүүлж байгаад худалдагдах гэсэн оролдлого бололтой) сонин нэмэгдсэн ч нөгөө хоёрын цаанаас цухуйхгүй л байна. www.topzar.mn сайт нь хаалттай.

Бас www.zarmedee.mn гэдэг “Үндэсний зарын портал сайт” бий. “Зараа үнэгүй өг, Зараа үнэгүй үз” гэсэн урианаас бүх юм ойлгомжтой. Гэхдээ зөвхөн онлайн учраас жирийн уншигчид бараг мэдэхгүй.

Зарын цаасан сонинууд, тэр дундаа “нөгөө хоёр” байр сууриа тавих хараахан болоогүй…

“Буцаагаад яах юм бэ? Надад өгчих. Би зүүгээд явж байя”

Бууж байсан Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр зарлиг гаргаж баахан хүнд төрийн дээд шагнал, одон медаль түгээснийг яам, тамгийн газрууд гурван өдөр дараалан түгээж байж сая барах шиг болов. Хэвлэл мэдээллийнхнээс TV9 телевизийн захирал Ц.Энхбат, “Зууны шуудан” сонины ерөнхий эрхлэгч Б.Ганболд хоёр гавъяат, бас “Зууны мэдээ” сонины ерөнхий эрхлэгч Д.Болдхуяг, “Улаанбаатар” радиогийн захирал У.Булган, МҮОНРТ-ийн “ММ” агентлагийн захирал Д.Энхтуяа нар одон тэмдэг авчээ. Заримыг нь 2000 оноос хойш МҮОНРТ-ын даргаар тавьж үнэнчээр зүтгүүлсэн, зарим нь одоо өмч хөрөнгийг нь сахиж буй, тэгээд бүгдээрээ саяын сонгуулиар “гэмгүй” сайн зүтгэсэн хүмүүс гэдгийг дурдахаас илүү тайлбар хэрэггүй биз.

Харин яагаад Б.Ганболдоос бусдад нь Ерөнхийлөгч өөрийн биеэр гардуулсангүй вэ? Эзэн хүн хувийн телевизийнхээ Ерөнхий захирал, бас Ерөнхий нягтлангийн (саяын сонгуулиар мөнгө төгрөг яасан ийснийг мэдэж авсан, гомдоож болохгүй чухал хүн!) энгэрт одон, тэмдэг зүүгээд зогсож байна төсөөл дөө! Н.Энхбаяр хүртэл ичнэ биз дээ?  Иймээс өөрт зүтгэсэн тэр нөхдийг Монгол төрийн өмнө үнэхээр гавьяа байгуулсан хүмүүстэй хольж байгаад бөөндчихлөөр сүлэгдээд танигдахаа больчихож байгаа юм (Насандаа ганц олдсон одон тэмдгээ Ерөнхийлөгчийн гараас авч чадаагүй жирийн гавьяатууд л сэтгэл гонсгор үлдсэн байх).  Саяын сонгуулиар Н.Энхбаярын сурталчилгааны гол зэвсэг болсон TV9 телевизийн ерөнхий захирал Ц.Энхбатын гавъяатынх нь тэмдгийг БСШУ-ны сайд гэхэээсээ илүү МАХН-ын сонгуулийн штабын дарга Ё.Отгонбаяр зүүж өгснийг  анзаарсан уу?

Эрх мэдэлтнүүд хэвлэл мэдээллийг өөртөө үйлчлүүлдэг байсан бол одоо өмчилдөг болжээ. Харин шагналыг нь төрөөс гаргадаг хэвээрээ. Хувийнхаа юмуу намынхаа шагналыг өгдөг юм байгаа биз…

P.S:

Саяхан Баатар найруулагч гавьяатын цол тэмдгээ буцааж өгөхөө зарласан тухай мэдээний ард “Буцаагаад яах юм бэ? Надад өгчих. Би зүүгээд явж байя” гэсэн сэтгэгдэл бичсэн харагдсан. Одон, медаль зугаа болж гүйцлээ. Удалгүй баяр наадмын өмнө шинэ Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж саяын сонгуульд хөлслөгдсөн хүмүүс болон намын үнэнч нөхдөө жинхэнэ гавьяатнуудтай нийлүүлж бөөндөхгүй гэдэгт найдья.

Сүхбаатарын талбайн дөрөвний нэгийг ч дүүргээгүй…

Би андуурсан юм шиг байна. Шинэ Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолыг TV9 шууд дамжуулаагүй гэж зарим үзэгч хэллээ. Кино гарч байсан гэнэ.

Харин тэр оройдоо “Энэ өдөр” мэдээллийн хөтөлбөрөөр Сүхбаатарын талбай дээр болсон цэргийн жагсаалын тухай даруухан сурвалжлагадаа “шинэ Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын зардал өмнөх Ерөнхийлөгчийнхөөс хоёр дахин нэмэгдсэн… цэргийн парад хийсэн нь юуны өмнө гадаадын зочдод зориулсан үзвэр болов… Сүхбаатарын талбайн дөрөвний нэгийг ч дүүргэхээргүй хүмүүс цугларлаа” хэмээн гомдолтой төгсгөжээ. Маргаашийн “Энэ өдөр ”Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолд 150 гаруй орны зочид, төлөөлөгчдийг урьснаас хамгийн том нь ОХУ-ын Холбооны зөвлөлийн дарга Миронов байлаа” гэж голонгуй дуугарсан бол араас нь экс Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын түүхэн гавъяаг тайлбарлахдаа сэргэж “Үе үеийн ерөнхийлөгчид дундаас мөрийн хөтөлбөрөө 100 хувь биелүүлж чадсан ерөнхийлөгч гэдгийг хүн бүхэн хүлээн зөвшөөрдөг” гэв.

Өнөөдөр шинэ ерөнхийлөгч тангараг өргөхийг үзэв. (Зурагтаар)

Цоо шинэ Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангаргаа өргөх ёслолыг зурагтаар үзэж байна хэмээн нэг нөхөр хөдөө сумаас утасдаж “наана чинь яаж байна?” гэж сонин содон юм нэхлээ. Яах юу байхав, нийслэлд суугаа бид ч бас зурагтаар яг адилхан юм үзэж байлаа.

“Ийгл” телевиз шууд нэвтрүүлгээ бусдаас түрүүлж 10.00 цагаас эхэлж талбай дээр хүмүүстэй ярилцлага хийж дамжуулсан нь сонин байв. Ингээд яг 12.06-д болсон тангараг өргөх ёслол бүхий УИХ-ын чуулганы ёслолын хуралдааныг МҮОНТ, TV5, TV9, НТВ, “Ийгл” зэрэг телевизүүд шууд дамжуулав. Харин Төрийн ордонд үргэлжилсэн дараачийн үйл явдлууд, тухайлбал шинэ Ерөнхийлөгч төрийн 9 хөлт цагаан сүлдэд мөргөж намын батлахаа АН-ын даргадаа хураалгаснаас эхлээд Төрийн тамгаа хуучин Ерөнхийлөгчөөс хүлээж авсан, бас Н.Энхбаяр зөвлөхүүд, шадар хүмүүсээрээ үдүүлэн машинд сууж ордныг орхин одох тэр мөчийг зөвхөн МҮОНТ ганцаараа шууд харуулжээ.

Дараа нь Сүхбаатарын талбай дээр болсон үргэлжлэлийг тэнд байсан бүх телевиз дамжуулсан төдийгүй хурсан олон гартаа атгасан авдаг, бичдэг камер юмуу гар утсаараа дурсгал болгон татаж байв.

Эхний сэтгэгдлээ хуваалцъя. Тангараг өргөчихөөд ард түмэндээ хандаж цээжээрээ хэлсэн үг нь хүчтэй  (… Монгол бол өөрийгөө өргөмжилсөн удирдагч шаардлагагүй орон… Энэ завхралд өнөөдрөөс цэг тавилаа… ) мөртлөө арай нуршуу, энгийн яриа тал руугаа байв. Уулзалт хийж байгаа нэр дэвшигч биш, сонгогдоод тангаргаа өргөсөн Ерөнхийлөгч  юм чинь цаасан дээр бэлтгэж ирээд нэг,  хоёр гэж байгаад зарлиг мэт тунхагласан бол дээр байж. (Дээл хэр зохисон тухайд гэвэл монгол дээл өөрөө ямар ч хүнд зохидог эд. Даанч шинэ Ерөнхийлөгч тэнийж итгэлтэй зогсохын оронд биеэ хэт барьж заримдаа бага зэрэг бөгтийж харагдсан.  Сүүлдээ дээлээ тайлан костюм пиджакаа өмсөж байж сая цээж тэнийв)

Дараа нь шинэ Ерөнхийлөгч Төрийн ордноос гарч Чингэсийн хөшөөний өмнөх шатаар Сүхбаатарын талбай руу бууж цэргүүдийн урдуур нь явж мэндчилсний дараа жагсаал эхлэв. Сүүлийн үед зурагтаар зөвхөн Хойт Солонгосын парадыг дайнч гэсэн утгаар үзүүлэхийг зөндөө үзсэн надад манай цэргийн жагсаал сайхан санагдаж өөрийн эрхгүй бахархал төрүүллээ. Сүр жавхаа төдийгүй эмх цэгц, дэг журам, чанд сахилга гэж юу байдгийг гэнэт мэдэрлээ. Мартагдсан байж шүү!

UBS-ын хоёрхон нүүр

Саяын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар телевизүүд хэтэрхий “тэнцвэртэй” ажилласнаа нотолж, тэр нь нотлогдохгүй бол “нэг нам нь нэвтрүүлгээ өгөөгүй учраас нөгөө намынх илүү гарч зовоогоод” хэмээн бухаж үзсэн билээ. Хэрвээ тийм бол нэг намынх хэмжээндээ, харин нэвтрүүлгээ өгөөгүй намынх СЕХ-ны баталсан хуваариас бага байхсан. Гэтэл хоёр намын сурталчилгаа хоёулаа хэд дахин хэтэрсний учрыг тайлбарлахыг тэд хүсдэггүй.

Тэгвэл UBS телевизийн ерөнхий редактор Ө.Гэрэлтцэцэг тус телевиз сонгуулийн сурталчилгаанд ёс зүйг дээд зэргээр эрхэмлэж хандсан гээд “Намуудын нэвтрүүлгийг урьдчилж үзээд өрсөлдөгч рүүгээ дайрсан тохиолдолд нэвтрүүлэхээс татгалзаж байсан, тухайлбал АН-аас ирүүлсэн тийм нэвтрүүлгүүд хасагдсанаар МАХН-ынх бага зэрэг илүү гарсан” тухай ярьж байв.

Тэгвэл дараах жишээг яаж тайлбарлах бол? АН-аас нэр дэвшигч Ц.Элбэгдоржийг удам судраар нь доромжилсан “Монголоороо л үлдэх юмсан” нэвтрүүлгийг UBS телевиз жа хэмээн хүлээн авч лав 5-р сарын 20-ны өглөө “сэмхэн” үзүүлсэн гэх юм?

Хэдхэн хоног тэсэхгүй байна

Алимтай “Хараа” нэртэй ууж хэрэглэдэг бүтээгдэхүүний сурталчилгааг зөвшөөрсөн хоёрын хоёр хуулийн өөрчлөлт өнөө маргаашгүй батлагдахаар дуншиж байгаа ч манай хэвлэл мэдээлэл “тэснэ тэснэ гэхэд яаж тэсэхэв” болж байх шиг. Аль хэдийнэ сонинуудыг дүүргэсэн алимтай “Хараа” одоо зарим телевизийн дзлгэцэн дээр хундаглагдах болжээ. Тэгэхдээ хууль батлагдсан ч хориотой байх учиртай 22 цагаас хамаагүй өмнө!

Олон нийтийн телевиз ч гэсэн энэ найрнаас хоцорсонгүй. 16-ны оройн хөтөлбөртөө “Шинэ технологи, шилдэг бүтээгдэхүүн” гэдэг шинжлэх ухаанч нэртэй нэвтрүүлэг зоосон нь нь АПУ хувьцаат компанийн “Натур агро” хэмээх спиртийн үйлдвэрийн тухай сурталчилгаа байв. Тэр спирт нь хүний биед ямар ч хоргүй төдийгүй ашигтай гэсэн шүү! Улмаар АПУ-гийн зарим “бүтээгдэхүүн”-ийг магтсаар дуусгасан энэхүү эрүүл мэндийн нэвтрүүлгийг бүтээгчид нь нэрээ нуухаа мартаагүй юм.  Бас “Цагийн хүрд”-ээрээ АПУ-г сурталчилгааг сурвалжлагаар явуулж даруулахаа ч мартсангүй.